“Бедил ўқир эдим, чиқди офтоб…”

(Айрим қайдлар)

Тонг отар чоғида жуда соғиниб
Бедил ўқир эдим, чиқди офтоб.
Лойқа хаёлотлар чашмадай тинди,
Пок-покиза юрак – бир қатра симоб…

(Ғафур Ғулом. “Соғиниш”)

Бедил – Ғафур Ғулом фалсафий фикрларининг сарчашмаси. Шоир бу табаррук илҳом булоғидан бир умр баҳраманд бўлди, шеърларига бедилона ҳикматларни сингдирди. Шугина эмас. Ўша оғир йилларда у улуғ мутафаккир шоирнинг сермаъно сатрлари, пурҳикмат шеърларидан таскин излади, яшаш ҳадисини олди, шу тарзда Бедил дунёсида паноҳ топди гўё.

Шоирнинг қизи Олмос хотиралари ҳам бу фикрни тасдиқлайди: “То умрларининг сўнгигача иш столлари устида Мирзо Абдулқодир Бедилнинг қизил чарм муқовали “Куллиёти Бедил” китоби турар эди. Ёшлигимда ҳам, кейинроқ ҳам мен шу катта китобда нималар ёзилган экан, деб хаёл сурардим. Нега ҳар доим уни қўлдан қўймай ўқийдилар, деб ўйлаганим-ўйлаган эди. Бу китоб мазмунини айтиб беринг, деб ҳол-жонларига қўймасдим, шунда дадам:
– Бирор вароғини ўзинг оч, бармоғингни қўйган ерингни кўрсатсанг, ўша жойини ўқиб сенга маъносини айтиб бераман, дердилар ва мен варақни очиб кўрсатган жойимдан уёғини ёддан ўқиб кетардилар. “Ёдимдан кўтарилмадимикан” деб ўзларини синаб кўрар эканлар, шекилли… Дадам бирон нарсадан хурсанд бўлсалар ҳам, хафа бўлганларида ҳам мана шу китобни ўқир эдилар… Бедилга – устоз даҳосига ҳурматлари, меҳрлари шунчалик эдики, пировардида у улуғ зот номини укамга қўйдилар ва уни ҳамиша Бедилни севгандай севдилар…”

Зотан, шеърга лирик қаҳрамоннинг “тонг отар чоғида жуда соғиниб” Бедил ўқиши лавҳаси киритилиши сира бежиз эмас. Қолаверса, Бедилни тонготар пайти мутолаа қилишда ҳам бир ҳикмат бор. Лирик қаҳрамон тонгни Бедил ашъори билан кутиб олар экан, лойқа хаёллари тиниб, руҳи покланади. Аввалида “Не қилса, отамен, мерос ҳиссиёт…” дея соғинч кўксини пора қилган ота энди бошқа бир кайфиятда – “васвасалар босган” дилини покиза хаёллар чулғаб, Умид қуёши чарақлаб кетади… Ана, у шафтоли тўла сават билан ўғлини кутиб олмоққа шай. Шу кайфиятда “Ўз боғингни ўз қўлингга ол” деб “ғолиб келажакни сайр қилади”…

Шоирнинг урушдан кейин ёзилган шеърларида ҳам бир муддат ана шу тиниқ ҳассос руҳ сақланиб турди, ҳатто “Вақт” шеъри мисолида янада тетиклашди. Лекин урушдан кейинги, янги ҳаёт ва меҳнат таъриф тавсиф этилган шеърларида биз юқорида айтиб ўтган лирик қаҳрамон “йўқолиб” қолгандек таассурот уйғотади. Энди унинг ўрнини янги ҳаётга мослашган, кундалик ташвишларга ўралашиб бораётган бошқа “қаҳрамон” эгаллайди. Бу “янги қаҳрамон”нинг деярли эгизагини шоирнинг 30-йиллардаги ижод намуналарида ҳам учратамиз…

Шеъриятда Ғафур Ғулом анъаналарини муносиб давом эттирган Абдулла Ориповнинг мана бу сўзлари эътиборга молик: “Асрлар мобайнида ижод аҳли турли ҳукмрон доираларнинг таъсирию тазйиқидан қутулолган эмас. Бу тазйиқу таъсир асарларнинг мазмунида гоҳо дунёвий, гоҳо хурофий тарзда зоҳир бўлар эди. Баъзи шоирлар эса бу ғалваларнинг барчасидан безиб, фақат ёр жамолию табиат манзараларини куйлаб ўтганлар. Жаҳон адабиётидан бунга кўплаб мисоллар келтирса бўлади. Бироқ, дунёда шундай табаррук мавзулар ҳам борки, уларни ҳеч бир тузум, ҳеч бир сиёсат дафъатан қатағон қилолган эмас, бундай мавзулар кимнинг лафзидан чиқмасин, тарихда сира ҳам салбий маъно касб этган эмас. Булар – Ватан, дўстлик ва биродарлик, тинчлик ва мурувват каби мавзулардир. Айни шу маънода Ғафур Ғуломни Ватан, тинчлик ҳамда меҳру мурувватнинг оташин куйчиси деб аташ мумкин”…

Беҳзод ФАЗЛИДДИН

Ғафур Ғулом фарзандлари билан. 1939 йил

“Bedil o‘qir edim, chiqdi oftob…”

(Ayrim qaydlar)

Tong otar chog‘ida juda sog‘inib
Bedil o‘qir edim, chiqdi oftob.
Loyqa xayolotlar chashmaday tindi,
Pok-pokiza yurak – bir qatra simob…

(G‘afur G‘ulom. “Sog‘inish”)

Bedil – G‘afur G‘ulom falsafiy fikrlarining sarchashmasi. Shoir bu tabarruk ilhom bulog‘idan bir umr bahramand bo‘ldi, she’rlariga bedilona hikmatlarni singdirdi. Shugina emas. O‘sha og‘ir yillarda u ulug‘ mutafakkir shoirning serma’no satrlari, purhikmat she’rlaridan taskin izladi, yashash hadisini oldi, shu tarzda Bedil dunyosida panoh topdi go‘yo.

Shoirning qizi Olmos xotiralari ham bu fikrni tasdiqlaydi: “To umrlarining so‘ngigacha ish stollari ustida Mirzo Abdulqodir Bedilning qizil charm muqovali “Kulliyoti Bedil” kitobi turar edi. Yoshligimda ham, keyinroq ham men shu katta kitobda nimalar yozilgan ekan, deb xayol surardim. Nega har doim uni qo‘ldan qo‘ymay o‘qiydilar, deb o‘ylaganim-o‘ylagan edi. Bu kitob mazmunini aytib bering, deb hol-jonlariga qo‘ymasdim, shunda dadam:
– Biror varog‘ini o‘zing och, barmog‘ingni qo‘ygan yeringni ko‘rsatsang, o‘sha joyini o‘qib senga ma’nosini aytib beraman, derdilar va men varaqni ochib ko‘rsatgan joyimdan uyog‘ini yoddan o‘qib ketardilar. “Yodimdan ko‘tarilmadimikan” deb o‘zlarini sinab ko‘rar ekanlar, shekilli… Dadam biron narsadan xursand bo‘lsalar ham, xafa bo‘lganlarida ham mana shu kitobni o‘qir edilar… Bedilga – ustoz dahosiga hurmatlari, mehrlari shunchalik ediki, pirovardida u ulug‘ zot nomini ukamga qo‘ydilar va uni hamisha Bedilni sevganday sevdilar…”

Zotan, she’rga lirik qahramonning “tong otar chog‘ida juda sog‘inib” Bedil o‘qishi lavhasi kiritilishi sira bejiz emas. Qolaversa, Bedilni tongotar payti mutolaa qilishda ham bir hikmat bor. Lirik qahramon tongni Bedil ash’ori bilan kutib olar ekan, loyqa xayollari tinib, ruhi poklanadi. Avvalida “Ne qilsa, otamen, meros hissiyot…” deya sog‘inch ko‘ksini pora qilgan ota endi boshqa bir kayfiyatda – “vasvasalar bosgan” dilini pokiza xayollar chulg‘ab, Umid quyoshi charaqlab ketadi… Ana, u shaftoli to‘la savat bilan o‘g‘lini kutib olmoqqa shay. Shu kayfiyatda “O‘z bog‘ingni o‘z qo‘lingga ol” deb “g‘olib kelajakni sayr qiladi”…

Shoirning urushdan keyin yozilgan she’rlarida ham bir muddat ana shu tiniq hassos ruh saqlanib turdi, hatto “Vaqt” she’ri misolida yanada tetiklashdi. Lekin urushdan keyingi, yangi hayot va mehnat ta’rif tavsif etilgan she’rlarida biz yuqorida aytib o‘tgan lirik qahramon “yo‘qolib” qolgandek taassurot uyg‘otadi. Endi uning o‘rnini yangi hayotga moslashgan, kundalik tashvishlarga o‘ralashib borayotgan boshqa “qahramon” egallaydi. Bu “yangi qahramon”ning deyarli egizagini shoirning 30-yillardagi ijod namunalarida ham uchratamiz…

She’riyatda G‘afur G‘ulom an’analarini munosib davom ettirgan Abdulla Oripovning mana bu so‘zlari e’tiborga molik: “Asrlar mobaynida ijod ahli turli hukmron doiralarning ta’siriyu tazyiqidan qutulolgan emas. Bu tazyiqu ta’sir asarlarning mazmunida goho dunyoviy, goho xurofiy tarzda zohir bo‘lar edi. Ba’zi shoirlar esa bu g‘alvalarning barchasidan bezib, faqat yor jamoli-yu tabiat manzaralarini kuylab o‘tganlar. Jahon adabiyotidan bunga ko‘plab misollar keltirsa bo‘ladi. Biroq, dunyoda shunday tabarruk mavzular ham borki, ularni hech bir tuzum, hech bir siyosat daf’atan qatag‘on qilolgan emas, bunday mavzular kimning lafzidan chiqmasin, tarixda sira ham salbiy ma’no kasb etgan emas. Bular – Vatan, do‘stlik va birodarlik, tinchlik va muruvvat kabi mavzulardir. Ayni shu ma’noda G‘afur G‘ulomni Vatan, tinchlik hamda mehru muruvvatning otashin kuychisi deb atash mumkin”…

Behzod FAZLIDDIN

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован.