Бегали Қосимов ёди / Begali Qosimov yodi

Маърифат зиёси

Бадиий ижодда истеъдод қадрланади. Истеъдод эгаси ёзган шеърлар, достонлар, ҳикоя ва романлар, албатта, ўз услуби билан алоҳида ажралиб туради. Худди шунингдек, адабиётшуносликда ҳам истеъдодлар ўз сўзи ва илм йўлига, ўз услуби ва назарий қарашларига, ўз позицияси ва мактабига, маслакдошларига, устоз ва шогирдларига, ­умуман, ўзининг ижод оламига, бетакрор ижодий биографиясига эга бўлади. Профессор ­Бегали Қосимовнинг адабий-ижодий, илмий-педагогик фолиятига назар ташланганда, ­мазкур сифатларнинг аксариятига гувоҳ бўлиш мумкин. Зотан, олимнинг умр йўли, ижодий фаолиятини кузатсак, ­илм-маърифат кишиси, агар чин дилдан истаса қисқа вақт ичида ҳам улкан ишларни амалга ошириши мумкинлигига гувоҳ бўламиз. ­Б.Қосимовдан қолган салмоқли илмий-адабий мерос шундай хулоса чиқаришга имкон беради.
У мумтоз адабиёт деб аталмиш азим денгиз мавжларини нозик ҳис қила олган, бу денгиз тубидаги жавоҳирлар конига қадар шўнғиш ва топилдиқ лаззатини туйиш шарафига ноил бўлган катта адабиётшунос эди. Б.Қосимовнинг Юсуф Хос Ҳожиб, Аҳмад Югнакий, Аҳмад Яссавий, Атойи, Саккокий, Лутфий, Фузулий, Бобур, Машраб, Турди Фароғий, Огаҳий каби шарқ мумтоз адабиётининг фахри бўлган ўнлаб адиблар ҳақидаги тадқиқотларида юқоридаги фикримиз учун етарли асос бор.
Устознинг архивида сақланаётган манбалар орасида Алишер Навоий ижодига доир ишларнинг бизга маълумлари ўндан зиёд. “Алишер Навоий”, “Навоий “Хамса”си”, “Хамса”да бадиий тасвир”, “Навоийда муаммо”, “Навоий асарларида миллат ва миллийлик масалалари”, “Халқ руҳияти меъмори” сингари тадқиқотлардан маълум бўладики, Б.Қосимов илмий фаолиятининг салмоқли қисми улуғ шоир ижодини ўрганиш ва тарғиб этишга қаратилган. Ушбу мавзуда у амалга оширган ишлар фақат мумтоз адабиётни ўрганиш нуқтаи назаридан эмас, балки адабиёт назарияси, жаҳон адабиёти, миллий маънавият, адабий таъсир, ижод фалсафаси жиҳатидан ҳам аҳамиятга молик.
Б.Қосимовнинг XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX асрнинг илк чорагидаги адабий-тарихий жараён бўйича йирик мутахассис бўлгани, бу даврга доир муҳим илмий муаммолар борасида тадқиқотлар ёзгани, юздан ортиқ адабий сиймони ўз илмий концепцияси нуқтаи назаридан ўргангани, қатор адабий манбаларни нашрга тайёрлагани, кўплаб ижодкор биографиясини тиклагани, бу йўналишда илмий-тадқиқот мактаби яратгани кўпчиликка маълум. Унинг “Излай-излай топганим”, “Маслакдошлар”, “Исмоилбек Гаспирали”, “Миллий уйғониш”, “Уйғонган миллат маърифати” асарлари, шубҳасиз, ХХ аср ўзбек адабиётшунослигининг ютуғидир.
Олимнинг адабий-тарихий жараёнга қўшган ҳиссаси булар билан чекланмайди. Шубҳасиз, ҳозирги адабий жараён, адабий алоқалар бўйича қилган ишлари ҳам айни йўналишлар силсиласида ўз ўрнига эга.
Дарҳақиқат, илмий-адабий жамоатчилик профессор Б.Қосимовни Шарқ поэтикаси ва матншунослик соҳасининг йирик мутахассиси сифатида билади. Унинг адабий жараён муаммоларига доир нашр этилган ва баъзи нашр эттиришга улгурмаган ишлари унинг замонавий адабиётни ҳам кенг кўламда, теран усулларда таҳлилу талқин этганини кўрсатади. Чунончи, Ғ.Каримов, А.Ғуломов, О.Шарафиддинов, Ш.Юсупов, Л.Қаюмов, Ҳ.Муҳаммадхўжаев, А.Каттабеков сингари адабиётшунослар, У.Носир, А.Мажидий, Ғ.Ғулом, А.Орипов, Р.Парфи, М.Али, Ҳ.Шамс, Ж.Камол, Ю.Шомансур, А.Шер каби шоир ва ёзувчилар ҳақидаги тадқиқотлари, адабий жараён муаммоларига доир “Ҳозирги ўзбек адабиётига бир назар”, “Чўлпон ҳақида роман” каби тадқиқотлари шундай фикрга келишимиз учун тўла асос беради.
Садоқатли, оқибатли бу инсон устози профессор Ғ.Каримов ҳақида бир эмас, бешта мақола ёзгани устоз-шогирд муносабатларида ибрат тимсолидир. Бу мақолалар орасида, айниқса, “Умр мазмуни” деб номланган тадқиқотни алоҳида таъкидлаш жоиз. Ушбу мақола орқали ўқувчи устоз Ғ.Каримов шахсияти, илмий фаолияти, илмий-назарий асарлари тарихига доир аниқ, мантиқли хулосаларга бой, яхлит маълумотга эга бўлади. Б.Қосимовнинг Абдулла Орипов шеърияти ҳақидаги мақолалари жамлаб қаралса, ушбу тадқиқотлар ҳам поэтика, ҳам миллий маънавият тарихи, ҳам фалсафийлик, ҳам хронологик жиҳатдан бир бутун тизимга эга экани маълум бўлади. “Абдулланинг шеърлари, – деб ёзади Б.Қосимов, – замоннинг ҳар қандай синовларига жавоб бера олади. Гап шундаки, у ҳатто шўро замонида ҳам инсоният мудом излаётган адабий ҳақиқатни рамзлар, тимсоллар воситасида айта олди. Шоир ушбу ҳақиқат мазмун-маъносини идрок ва талқин этар экан, мутлақо оригинал усул ва йўллар билан иш кўради. Кўпинча инсон руҳининг камалакдек рангин ҳолатларидан келиб чиқади”. Устоз бетакрор шоир Рауф Парфи ҳақида 70-йиллардаёқ ёзган мақоласида шоирнинг “Самарқанд осмонида”, “Чўли ироқ”, “Ёмғир ёғар…” каби шеърларини ўткир поэтик дид, фундаментал назарий қарашлар негизида ўта нозик таҳлил этиб, шундай хулосани илгари суради: “Шоир оз сўз билан кўп фикр англатишга уринади. Бу ҳол сўзнинг барча маъно ва имкониятларини ишга солишни талаб қилади. Натижада биз одатланган грамматик қурилишлар бузилади, бизга нотаниш тамсил ва тафсиллар пайдо бўлади. Бу ерда ассоциация, бирор сўз ёки ҳолатнинг бамисли занжирли реакция сингари, туйғу ёки фикрлар силсиласини ечиб юборишига алоҳида аҳамият берилади”. “Ҳозирги ўзбек адабиётига бир назар” номли тадқиқотида ХХ аср бошидан сўнгига қадар бўлган ўзбек адабиёти намуналарини эпик, лирик, драматик турлар нуқтаи назаридан текширган олим Фитрат, Қодирий, Чўлпондан Абдували Қутбиддин, Эшқобил Шукур, Салим Ашургача бўлган улкан тадрижий йўналиши ҳақида салмоқли хулосаларни илгари суради.
Б.Қосимов жадидчилик ҳаракатини кенг кўламда, бутун таъсирланув омиллари, йўлбошчилари, асосий ғоялари, географик кўлами, машҳур шахсиятларигача тадқиқ этган йирик мутахассис эди. Ўзбек маърифатпарвар адиблари ижодини Жамолиддин Афғонийдан Исмоил Гаcпралигача, Шаҳобиддин Маржонийдан Мағжон Жумабойгача, Норимон Норимоновдан Заки Валидий Тўғонгача бўлган оралиқдаги адабий-ижтимоий қарашлар билан бемалол қиёcлай оларди.
ХХ асрнинг 80-йилларида ёзган мақолаларида у ўзбек-татар адабий алоқаларини қадим тарихидан янги ­давргача бўлган қисқача тарихини қамраб олган. Қозон университети кутубхонасидан 1527 йили Бобурнинг ўғли Комронга ёзган мактубини ­топиб илмий муомалага олиб киргани маълум. Ўрни келганда Б.Қосимов тадқиқотларида Ризоуддин Фахриддин, Абдулла Тўқай, Абдурашид ғози Иброҳим, Алиасқар Камол, Зоҳир ­Бегиев ва ­бошқа кўплаб татар ­маърифатчилари ижодини ўзбек ­адабиёти билан қиёслайди.
Олимнинг адабий алоқаларга доир илмий мақолалари, улардаги қиёслар ХХ аср аввалидаги адабий-ижтимоий ҳаракатчиликнинг илдизини очишга, адабий ҳодисанинг асл моҳиятини англашга ёрдам беради. Маҳмудхўжа Беҳбудий ҳақида фикр юрита туриб, домла, албатта, Гаспралини, уларнинг муштарак ғояларини, учрашувларини ёдга олади. Устознинг “Исмоил Гаспринский ва Маҳмудхўжа Беҳбудий” мақоласи шундай жиддий қиёсий таҳлиллар ҳосиласидир. Б.Қосимов 1991 йили 18-23 март кунлари Семфирополда бўлиб ўтган Гаспрали таваллудининг 140 йиллигига бағишланган халқаро анжуманда қатнашди ва ўнлаб янги маълумотларни анжуман тафсилотлари билан уйғунликда “Исмоилбек Гаспрали” (Таништириш йўлида бир тажриба) рисоласида баён қилди. Исмоил Гаспирали ижодини Б.Қосимовдан кўра теранроқ, чуқурроқ тадқиқ этган иккинчи бир олимимиз йўқ.
Б.Қосимов турли миллатга мансуб дунё олимлари билан ижодий-илмий ҳамкорлик қилди. Адабий-илмий алоқалар олимнинг хориждан ўзбек адабиётшунослигига олиб кирган янгиликлари ва ўзбек олимининг хорижлик мутахассисларни таништирув йўлида қилган хизматлари тарзида икки йўналишда бўлади. Албатта, Б.Қосимов ижодий меросида ҳар икки жиҳат ҳам ёрқин кўринади. Устоз Ўзбекистондаги архив ва ноёб фондларни жуда яхши билар эди. Сарғайган газета ва журналларнинг чангини ютиб, қорайтирилган тарихини илм зиёси билан ёритди, тарихий шахсларнинг миллат фидойилари эканини далиллар билан исботлади. Шунингдек, илмий сафарларда бўлиб, Қозондаги кутубхоналарда ишлади, Берлиннинг Гумбольд университети қошидаги нодир фонд манбаларини ўрганди. Б.Қосимов мақолалари Франция, Туркия, Россия, Афғонистон, Қозоғистон ва бошқа хориж мамлакатлари нашрларида босилди.
Йирик адабиётшунос, ўзбек адабиёти ва маданиятнинг билимдони сифатида хорижлик олимлари томонидан эътироф этилган устоз олимдан бугунги авлод, шубҳасиз, ибрат олади. Зотан, профессор Бегали Қосимовнинг авлодларга қолдирган илмий-адабий мероси ҳали узоқ йиллар маърифат зиёсини сочиб туради.

Баҳодир КАРИМОВ,
Узоқ ЖЎРАҚУЛОВ.
“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасидан.

Чин зиёли зийнати

Ўз умрини мангуликка муҳрлаб қўйган улуғ инсонлар қаторида  миллатпарвар олим, бағрикенг устоз профессор Бегали Қосимовни ҳам тилга олган бўлардим. Домла ҳақида жуда кўп хотиралар битилиб, у кишининг табиатига хос гўзал фазилатлар тўғри таъкидланган. Мен уларни яна такрорламоқчи эмасман. Фақат марҳум устозим ҳақида кўнглимдан кечган ва кечаётганларини айтгим келди.Begali Qosimov
Домла билан жуда оз муддат бирга ишладик, лекин бу онлар мен учун ҳақиқий илм мактаби бўлди, десам янглишмайман. Университетнинг иккинчи курс талабасиман. 5-қаватда “Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти” кафедраси олдида 3-курс талабалари тўпланиб олишган, адашмасам, улар ўттиздан ортиқ (албатта, эшик олдида турганлари). Навбат кутиб туришганига қарамай, ичкарига киришни пайсалга солишар эди. Хатти-ҳаракати Қобил бобони эслатаётган бу ака-опаларимни кўриб ичкарида саволнинг жавобига қўшиб талабанинг “жонини олаётган” жуда қаттиққўл устоз борлигини фаҳмладим. Ўшанда ичкарида мен севиб ўқиган “10-синф адабиёти” дарслигининг муаллифи Бегали Қосимов имтиҳон олаётганини айтишди. Сабабини билмайман-у, шу кундан бошлаб мен ҳам бу инсондан негадир андак чўчий бошладим. Йўлакларда саломимга алик олганларидан бениҳоя хурсанд бўлардим-у, вақти келиб шундай инсон билан бирга ишлаш етти ухлаб тушимга ҳам кирмаган эди. Домла бизга дарсга киргунга қадар у кишининг бир неча мақолаларини ўқиб чиққандим, турли тадбирлардаги чиқишларини кузатиб борардим.
2002 йил. 3-курсда ўқиймиз. Ниҳоят биз бир қадар чўчиган, лекин анчадан бери орзиқиб кутган кун келди. Домла бизнинг курсимизга маъруза ўқий бошлади. “Исмоилбек Гаспиринский ва Туркистон” деб номланганди дастлабки маъруза.
Тўғрисини айтишим керак, мен ўша пайтларда деярли ҳар куни битта  шеър китобни варақлаб, шеър танлаб ёдлаб юришимга қарамай, тилшуносликка мукка кетгандим. Диплом ишим ҳам тилшуносликдан. Ўшанда табиий нутқ жараёнидаги кесимларга, уларнинг қандай шаклланаётганига эътибор қилиб юргандим. Домладаги фикр ифодалашнинг ўзига хос йўсини – мен учун кутилмаган янгилик эди! У кишининг нутқидаги ”Воқеа бундай”, “Одат шунақа”, “Хулоса қандай”, “Бугина эмас”, “Гап шундаки” каби бир қатор олмошлар билан ифодаланган содда от кесимлар тингловчига мураккаб матнни осонгина қабул қилиш имконини берарди. Мен осон шаклланган кесимлар орқали кўп ахборотни “синдириб” бериш мумкинлигини туйқусдан идрок этдим. Бундан ташқари, домланинг керак ўринда “Вазият эчкига жон қайғуси – қассобга мой қабилида эди”, “Оқғон ориққа оқор сув” каби мақол ва маталлардан мисоллар келтириши, “Ай сан Дума, Дума, Дума, Қилған ишинг бума, бума?”, “Қувди мани жоҳиллар ўшандоғ Ватанимдин, Лекин қува олмаслар суханимни даҳанимдин” (ҳозир буларни ёддан ёзаяпман) каби  мумтоз, замонавий шеъриятдан ва қардош шоирлар ижодига мансуб шеърлардан ёддан айтиб бериши, ҳар ишида Ватан, миллат манфаатларидан келиб чиқиши, адолат мезонларига қатъий риоя қилиши мени тамоман лол қолдирган эди ва бугун ёрқин хотира тарзида яна жонланди.
Юрагимдаги қўрқув-ҳадиклар ўз ўрнини чексиз ҳайрат ва ҳурматга бўшатиб берар экан, ичимда нималардир ўзгариб бораётганини ҳис этардим. Сирасини айтганда, ўқув курси якунида мен магистратура таҳсилида ҳеч иккиланмай домланинг шогирди бўлишга аҳд қилдим ва Аллоҳ тақдир қилиб шундай бўлди ҳам. Магистрлик диссертацияси учун мавзу танлашим керак эди. Кафедрада тавсия этилган бир неча мавзулар рўйхати бор экан, кўздан кечирдим, негадир уларнинг бирортасига юрагим жиз этмади. Кафедра йиғилишида Бухоро адабий муҳити вакили, вобкентлик ижодкор Мирзо Саҳбо ижодий меросини ўрганиш таклиф этилди. Лекин мени ўша пайтлари бундай ўртамиёна ижодкордан кўра жадид адабиётининг машҳур вакиллари, миллат мунавварларининг ҳаёт ва ижод йўли қизиқтирарди. “Миллий уйғониш”ни ўқиб туриб шундай жумлага дуч келдим: “…жадидчилик библиографиясини тузиш лозим”. Мен истаган мавзу топилган эди! Эртаси куни ниятимни устозга билдирдим. Домла “Уддалай олармикансиз?” дегандай синовчан боқдилар. Мен сўз бердим. Илк маротаба тўпланган материалларни таснифлаб домлага берар эканман, улардан илиқроқ фикр кутганман, шекилли, домла салкам 70 варақ ишни кўздан кечиргунига қадар эшик олдидан жилмай турдим. Аммо иш тамоман тескарисига айланган эди. Домла кайфиятсиз бир аҳволда қўлимга ишни тутқаздилар-у, компьютерда ишларини давом эттиравердилар. “Илмий иш учун мутлақо яроқсиз материаллар”ни кўтариб турарканман, домладан нимадир сўрашга ўзимда куч тополмадим. Бу ҳол яна бир неча маротаба такрорланди. Ишнинг камчиликлари ёзилган қисқа шарҳлардан нималар қилиш кераклигини англашга ҳаракат қилардим. Бир ярим ой тер тўкиб ишлаганимдан сўнг “Тузук” деган эътирофдан бошим кўкка етганини тасаввур қила олган бўлсангиз  керак.
Иш осон эмасди. Лекин домла мендай ғўр талабани обдан тарбиялади. Илмий иш, унга ёндашув, холис нуқтаи назар, диссертация ёзиш тартиблари, режали асосда ишлаш, календар режага асосан мунтазам мутолаа каби қатор муҳим ишларни мен Бегали Қосимов мактабидан ўргандим.
Домла ҳар доим таъкидлардилар: “Шогирд бўламан деганнинг билиминигина эмас, сабрини ҳам синовдан ўтказиш  керак”. Бу чиғириқлардан бизни тез-тез ўтказиб турардилар. Афсус, магистрлик диссертациямнинг тугалланган шаклини у кишига кўрсатиш насиб этмади…
Домла суҳбатларининг бирида: “Мен диссертация ҳимоянгиз пайтида у ерда бўлмайман ва, бинобарин, сизни ҳозир шогирдим деб айта олмайман. Ўз ишини ўзи муваффақиятли ҳимоя қила олганларнигина шогирд деб тан оламан, холос” дегандилар. Бу устозимнинг ўзига хос башоратимиди? Домла касалхонага ётишларидан бир неча кун аввал олдин мени чақириб  шундай дедилар: “Ёзинг, сизнинг номзодлик ишингиз мавзуси мана бундай бўлади:
“Мустақиллик даври жадидшунослигини ўрганиш тамойиллари”. Айни пайтда мана шу йўлнинг бошида турибман.“Уйғонган миллат маърифати”ни варақлар эканман, беихтиёр шундай жумлаларни ўқийман: “Ҳақиқий  шогирд устози кўрсатган йўлдан тўпири чиқиб ётган далага кетмайди, унга туташ йўллар барпо этади”.
Мана, орадан бир неча йил ўтаётир. Бу йиллар оралиғида устознинг дарслик-қўлланмалари, ҳар хил муносабат билан ёзилган мақолаларини қайта-қайта мутолаа қилар эканман, кўз ўнгимда Бегали Қосимов шахсияти улканлашиб бораверади. Домланинг ниҳоятда зукколиги, синчилиги, тартибсеварлиги ва, айниқса, чин маънодаги миллатпарварлиги биз учун ибрат мактаби бўла олди. Домла эл ва Ватан олдидаги фарзандлик бурчини ўташга, ҳаллоллик ва адолат мезонларига мувофиқ яшашга бизни даъват этмади, балки ўзи мана шу кечиб ўтиш мушкул бўлган йўлни ўрнак бўларли тарзда босиб ўтиб, улуғ аждодларга муносиб ворис бўла олганлигини намоён этди…
Қалбимдаги шу она тупроққа , унинг бағридаги азиз аждодларга ва мен билан бирга елкама-елка яшаётган шу Улуғ Миллатга бўлган меҳримни чексиз муҳаббатга айлантирган устозим – Бегали  Қосимовдан умрбод қарздорман.

Диловар РАЖАБОВА

Бизни ижтимоий тармоқларда қуйидаги манзилларда кузатиб боришингиз мумкин:

https://www.facebook.com/behzod.fazliddin
https://www.facebook.com/behzodfazliddin.uz/
https://twitter.com/BehzodFazliddin

Телеграмдаги каналимиз: @/Behzod_Fazliddin

Ma’rifat ziyosi

Badiiy ijodda iste’dod qadrlanadi. Iste’dod egasi yozgan she’rlar, dostonlar, hikoya va romanlar, albatta, o‘z uslubi bilan alohida ajralib turadi. Xuddi shuningdek, adabiyotshunoslikda ham iste’dodlar o‘z so‘zi va ilm yo‘liga, o‘z uslubi va nazariy qarashlariga, o‘z pozitsiyasi va maktabiga, maslakdoshlariga, ustoz va shogirdlariga, ­umuman, o‘zining ijod olamiga, betakror ijodiy biografiyasiga ega bo‘ladi. Professor ­Begali Qosimovning adabiy-ijodiy, ilmiy-pedagogik foliyatiga nazar tashlanganda, ­mazkur sifatlarning aksariyatiga guvoh bo‘lish mumkin. Zotan, olimning umr yo‘li, ijodiy faoliyatini kuzatsak, ­ilm-ma’rifat kishisi, agar chin dildan istasa qisqa vaqt ichida ham ulkan ishlarni amalga oshirishi mumkinligiga guvoh bo‘lamiz. ­B.Qosimovdan qolgan salmoqli ilmiy-adabiy meros shunday xulosa chiqarishga imkon beradi.
U mumtoz adabiyot deb atalmish azim dengiz mavjlarini nozik his qila olgan, bu dengiz tubidagi javohirlar koniga qadar sho‘ng‘ish va topildiq lazzatini tuyish sharafiga noil bo‘lgan katta adabiyotshunos edi. B.Qosimovning Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Atoyi, Sakkokiy, Lutfiy, Fuzuliy, Bobur, Mashrab, Turdi Farog‘iy, Ogahiy kabi sharq mumtoz adabiyotining faxri bo‘lgan o‘nlab adiblar haqidagi tadqiqotlarida yuqoridagi fikrimiz uchun yetarli asos bor.
Ustozning arxivida saqlanayotgan manbalar orasida Alisher Navoiy ijodiga doir ishlarning bizga ma’lumlari o‘ndan ziyod. “Alisher Navoiy”, “Navoiy “Xamsa”si”, “Xamsa”da badiiy tasvir”, “Navoiyda muammo”, “Navoiy asarlarida millat va milliylik masalalari”, “Xalq ruhiyati me’mori” singari tadqiqotlardan ma’lum bo‘ladiki, B.Qosimov ilmiy faoliyatining salmoqli qismi ulug‘ shoir ijodini o‘rganish va targ‘ib etishga qaratilgan. Ushbu mavzuda u amalga oshirgan ishlar faqat mumtoz adabiyotni o‘rganish nuqtai nazaridan emas, balki adabiyot nazariyasi, jahon adabiyoti, milliy ma’naviyat, adabiy ta’sir, ijod falsafasi jihatidan ham ahamiyatga molik.
B.Qosimovning XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning ilk choragidagi adabiy-tarixiy jarayon bo‘yicha yirik mutaxassis bo‘lgani, bu davrga doir muhim ilmiy muammolar borasida tadqiqotlar yozgani, yuzdan ortiq adabiy siymoni o‘z ilmiy konsepsiyasi nuqtai nazaridan o‘rgangani, qator adabiy manbalarni nashrga tayyorlagani, ko‘plab ijodkor biografiyasini tiklagani, bu yo‘nalishda ilmiy-tadqiqot maktabi yaratgani ko‘pchilikka ma’lum. Uning “Izlay-izlay topganim”, “Maslakdoshlar”, “Ismoilbek Gaspirali”, “Milliy uyg‘onish”, “Uyg‘ongan millat ma’rifati” asarlari, shubhasiz, XX asr o‘zbek adabiyotshunosligining yutug‘idir.
Olimning adabiy-tarixiy jarayonga qo‘shgan hissasi bular bilan cheklanmaydi. Shubhasiz, hozirgi adabiy jarayon, adabiy aloqalar bo‘yicha qilgan ishlari ham ayni yo‘nalishlar silsilasida o‘z o‘rniga ega.
Darhaqiqat, ilmiy-adabiy jamoatchilik professor B.Qosimovni Sharq poetikasi va matnshunoslik sohasining yirik mutaxassisi sifatida biladi. Uning adabiy jarayon muammolariga doir nashr etilgan va ba’zi nashr ettirishga ulgurmagan ishlari uning zamonaviy adabiyotni ham keng ko‘lamda, teran usullarda tahlilu talqin etganini ko‘rsatadi. Chunonchi, G‘.Karimov, A.G‘ulomov, O.Sharafiddinov, Sh.Yusupov, L.Qayumov, H.Muhammadxo‘jayev, A.Kattabekov singari adabiyotshunoslar, U.Nosir, A.Majidiy, G‘.G‘ulom, A.Oripov, R.Parfi, M.Ali, H.Shams, J.Kamol, Yu.Shomansur, A.Sher kabi shoir va yozuvchilar haqidagi tadqiqotlari, adabiy jarayon muammolariga doir “Hozirgi o‘zbek adabiyotiga bir nazar”, “Cho‘lpon haqida roman” kabi tadqiqotlari shunday fikrga kelishimiz uchun to‘la asos beradi.
Sadoqatli, oqibatli bu inson ustozi professor G‘.Karimov haqida bir emas, beshta maqola yozgani ustoz-shogird munosabatlarida ibrat timsolidir. Bu maqolalar orasida, ayniqsa, “Umr mazmuni” deb nomlangan tadqiqotni alohida ta’kidlash joiz. Ushbu maqola orqali o‘quvchi ustoz G‘.Karimov shaxsiyati, ilmiy faoliyati, ilmiy-nazariy asarlari tarixiga doir aniq, mantiqli xulosalarga boy, yaxlit ma’lumotga ega bo‘ladi. B.Qosimovning Abdulla Oripov she’riyati haqidagi maqolalari jamlab qaralsa, ushbu tadqiqotlar ham poetika, ham milliy ma’naviyat tarixi, ham falsafiylik, ham xronologik jihatdan bir butun tizimga ega ekani ma’lum bo‘ladi. “Abdullaning she’rlari, – deb yozadi B.Qosimov, — zamonning har qanday sinovlariga javob bera oladi. Gap shundaki, u hatto sho‘ro zamonida ham insoniyat mudom izlayotgan adabiy haqiqatni ramzlar, timsollar vositasida ayta oldi. Shoir ushbu haqiqat mazmun-ma’nosini idrok va talqin etar ekan, mutlaqo original usul va yo‘llar bilan ish ko‘radi. Ko‘pincha inson ruhining kamalakdek rangin holatlaridan kelib chiqadi”. Ustoz betakror shoir Rauf Parfi haqida 70-yillardayoq yozgan maqolasida shoirning “Samarqand osmonida”, “Cho‘li iroq”, “Yomg‘ir yog‘ar…” kabi she’rlarini o‘tkir poetik did, fundamental nazariy qarashlar negizida o‘ta nozik tahlil etib, shunday xulosani ilgari suradi: “Shoir oz so‘z bilan ko‘p fikr anglatishga urinadi. Bu hol so‘zning barcha ma’no va imkoniyatlarini ishga solishni talab qiladi. Natijada biz odatlangan grammatik qurilishlar buziladi, bizga notanish tamsil va tafsillar paydo bo‘ladi. Bu yerda assotsiatsiya, biror so‘z yoki holatning bamisli zanjirli reaksiya singari, tuyg‘u yoki fikrlar silsilasini yechib yuborishiga alohida ahamiyat beriladi”. “Hozirgi o‘zbek adabiyotiga bir nazar” nomli tadqiqotida XX asr boshidan so‘ngiga qadar bo‘lgan o‘zbek adabiyoti namunalarini epik, lirik, dramatik turlar nuqtai nazaridan tekshirgan olim Fitrat, Qodiriy, Cho‘lpondan Abduvali Qutbiddin, Eshqobil Shukur, Salim Ashurgacha bo‘lgan ulkan tadrijiy yo‘nalishi haqida salmoqli xulosalarni ilgari suradi.
B.Qosimov jadidchilik harakatini keng ko‘lamda, butun ta’sirlanuv omillari, yo‘lboshchilari, asosiy g‘oyalari, geografik ko‘lami, mashhur shaxsiyatlarigacha tadqiq etgan yirik mutaxassis edi. O‘zbek ma’rifatparvar adiblari ijodini Jamoliddin Afg‘oniydan Ismoil Gacpraligacha, Shahobiddin Marjoniydan Mag‘jon Jumaboygacha, Norimon Norimonovdan Zaki Validiy To‘g‘ongacha bo‘lgan oraliqdagi adabiy-ijtimoiy qarashlar bilan bemalol qiyoclay olardi.
XX asrning 80-yillarida yozgan maqolalarida u o‘zbek-tatar adabiy aloqalarini qadim tarixidan yangi ­davrgacha bo‘lgan qisqacha tarixini qamrab olgan. Qozon universiteti kutubxonasidan 1527 yili Boburning o‘g‘li Komronga yozgan maktubini ­topib ilmiy muomalaga olib kirgani ma’lum. O‘rni kelganda B.Qosimov tadqiqotlarida Rizouddin Faxriddin, Abdulla To‘qay, Abdurashid g‘ozi Ibrohim, Aliasqar Kamol, Zohir ­Begiyev va ­boshqa ko‘plab tatar ­ma’rifatchilari ijodini o‘zbek ­adabiyoti bilan qiyoslaydi.
Olimning adabiy aloqalarga doir ilmiy maqolalari, ulardagi qiyoslar XX asr avvalidagi adabiy-ijtimoiy harakatchilikning ildizini ochishga, adabiy hodisaning asl mohiyatini anglashga yordam beradi. Mahmudxo‘ja Behbudiy haqida fikr yurita turib, domla, albatta, Gaspralini, ularning mushtarak g‘oyalarini, uchrashuvlarini yodga oladi. Ustozning “Ismoil Gasprinskiy va Mahmudxo‘ja Behbudiy” maqolasi shunday jiddiy qiyosiy tahlillar hosilasidir. B.Qosimov 1991 yili 18-23 mart kunlari Semfiropolda bo‘lib o‘tgan Gasprali tavalludining 140 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro anjumanda qatnashdi va o‘nlab yangi ma’lumotlarni anjuman tafsilotlari bilan uyg‘unlikda “Ismoilbek Gasprali” (Tanishtirish yo‘lida bir tajriba) risolasida bayon qildi. Ismoil Gaspirali ijodini B.Qosimovdan ko‘ra teranroq, chuqurroq tadqiq etgan ikkinchi bir olimimiz yo‘q.
B.Qosimov turli millatga mansub dunyo olimlari bilan ijodiy-ilmiy hamkorlik qildi. Adabiy-ilmiy aloqalar olimning xorijdan o‘zbek adabiyotshunosligiga olib kirgan yangiliklari va o‘zbek olimining xorijlik mutaxassislarni tanishtiruv yo‘lida qilgan xizmatlari tarzida ikki yo‘nalishda bo‘ladi. Albatta, B.Qosimov ijodiy merosida har ikki jihat ham yorqin ko‘rinadi. Ustoz O‘zbekistondagi arxiv va noyob fondlarni juda yaxshi bilar edi. Sarg‘aygan gazeta va jurnallarning changini yutib, qoraytirilgan tarixini ilm ziyosi bilan yoritdi, tarixiy shaxslarning millat fidoyilari ekanini dalillar bilan isbotladi. Shuningdek, ilmiy safarlarda bo‘lib, Qozondagi kutubxonalarda ishladi, Berlinning Gumbold universiteti qoshidagi nodir fond manbalarini o‘rgandi. B.Qosimov maqolalari Fransiya, Turkiya, Rossiya, Afg‘oniston, Qozog‘iston va boshqa xorij mamlakatlari nashrlarida bosildi.
Yirik adabiyotshunos, o‘zbek adabiyoti va madaniyatning bilimdoni sifatida xorijlik olimlari tomonidan e’tirof etilgan ustoz olimdan bugungi avlod, shubhasiz, ibrat oladi. Zotan, professor Begali Qosimovning avlodlarga qoldirgan ilmiy-adabiy merosi hali uzoq yillar ma’rifat ziyosini sochib turadi.

Bahodir KARIMOV,
Uzoq JO‘RAQULOV.
“O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasidan.

Chin ziyoli ziynati

O‘z umrini mangulikka muhrlab qo‘ygan ulug‘ insonlar qatorida millatparvar olim, bag‘rikeng ustoz professor Begali Qosimovni ham tilga olgan bo‘lardim. Domla haqida juda ko‘p xotiralar bitilib, u kishining tabiatiga xos go‘zal fazilatlar to‘g‘ri ta’kidlangan. Men ularni yana takrorlamoqchi emasman. Faqat marhum ustozim haqida ko‘nglimdan kechgan va kechayotganlarini aytgim keldi.
Domla bilan juda oz muddat birga ishladik, lekin bu onlar men uchun haqiqiy ilm maktabi bo‘ldi, desam yanglishmayman. Universitetning ikkinchi kurs talabasiman. 5-qavatda “Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti” kafedrasi oldida 3-kurs talabalari to‘planib olishgan, adashmasam, ular o‘ttizdan ortiq (albatta, eshik oldida turganlari). Navbat kutib turishganiga qaramay, ichkariga kirishni paysalga solishar edi. Xatti-harakati Qobil boboni eslatayotgan bu aka-opalarimni ko‘rib ichkarida savolning javobiga qo‘shib talabaning “jonini olayotgan” juda qattiqqo‘l ustoz borligini fahmladim. O‘shanda ichkarida men sevib o‘qigan “10-sinf adabiyoti” darsligining muallifi Begali Qosimov imtihon olayotganini aytishdi. Sababini bilmayman-u, shu kundan boshlab men ham bu insondan negadir andak cho‘chiy boshladim. Yo‘laklarda salomimga alik olganlaridan benihoya xursand bo‘lardim-u, vaqti kelib shunday inson bilan birga ishlash yetti uxlab tushimga ham kirmagan edi. Domla bizga darsga kirgunga qadar u kishining bir necha maqolalarini o‘qib chiqqandim, turli tadbirlardagi chiqishlarini kuzatib borardim.
2002 yil. 3-kursda o‘qiymiz. Nihoyat biz bir qadar cho‘chigan, lekin anchadan beri orziqib kutgan kun keldi. Domla bizning kursimizga ma’ruza o‘qiy boshladi. “Ismoilbek Gaspirinskiy va Turkiston” deb nomlangandi dastlabki ma’ruza.
To‘g‘risini aytishim kerak, men o‘sha paytlarda deyarli har kuni bitta she’r kitobni varaqlab, she’r tanlab yodlab yurishimga qaramay, tilshunoslikka mukka ketgandim. Diplom ishim ham tilshunoslikdan. O‘shanda tabiiy nutq jarayonidagi kesimlarga, ularning qanday shakllanayotganiga e’tibor qilib yurgandim. Domladagi fikr ifodalashning o‘ziga xos yo‘sini – men uchun kutilmagan yangilik edi! U kishining nutqidagi ”Voqea bunday”, “Odat shunaqa”, “Xulosa qanday”, “Bugina emas”, “Gap shundaki” kabi bir qator olmoshlar bilan ifodalangan sodda ot kesimlar tinglovchiga murakkab matnni osongina qabul qilish imkonini berardi. Men oson shakllangan kesimlar orqali ko‘p axborotni “sindirib” berish mumkinligini tuyqusdan idrok etdim. Bundan tashqari, domlaning kerak o‘rinda “Vaziyat echkiga jon qayg‘usi – qassobga moy qabilida edi”, “Oqg‘on oriqqa oqor suv” kabi maqol va matallardan misollar keltirishi, “Ay san Duma, Duma, Duma, Qilg‘an ishing buma, buma?”, “Quvdi mani johillar o‘shandog‘ Vatanimdin, Lekin quva olmaslar suxanimni dahanimdin” (hozir bularni yoddan yozayapman) kabi mumtoz, zamonaviy she’riyatdan va qardosh shoirlar ijodiga mansub she’rlardan yoddan aytib berishi, har ishida Vatan, millat manfaatlaridan kelib chiqishi, adolat mezonlariga qat’iy rioya qilishi meni tamoman lol qoldirgan edi va bugun yorqin xotira tarzida yana jonlandi.
Yuragimdagi qo‘rquv-hadiklar o‘z o‘rnini cheksiz hayrat va hurmatga bo‘shatib berar ekan, ichimda nimalardir o‘zgarib borayotganini his etardim. Sirasini aytganda, o‘quv kursi yakunida men magistratura tahsilida hech ikkilanmay domlaning shogirdi bo‘lishga ahd qildim va Alloh taqdir qilib shunday bo‘ldi ham. Magistrlik dissertatsiyasi uchun mavzu tanlashim kerak edi. Kafedrada tavsiya etilgan bir necha mavzular ro‘yxati bor ekan, ko‘zdan kechirdim, negadir ularning birortasiga yuragim jiz etmadi. Kafedra yig‘ilishida Buxoro adabiy muhiti vakili, vobkentlik ijodkor Mirzo Sahbo ijodiy merosini o‘rganish taklif etildi. Lekin meni o‘sha paytlari bunday o‘rtamiyona ijodkordan ko‘ra jadid adabiyotining mashhur vakillari, millat munavvarlarining hayot va ijod yo‘li qiziqtirardi. “Milliy uyg‘onish”ni o‘qib turib shunday jumlaga duch keldim: “…jadidchilik bibliografiyasini tuzish lozim”. Men istagan mavzu topilgan edi! Ertasi kuni niyatimni ustozga bildirdim. Domla “Uddalay olarmikansiz?” deganday sinovchan boqdilar. Men so‘z berdim. Ilk marotaba to‘plangan materiallarni tasniflab domlaga berar ekanman, ulardan iliqroq fikr kutganman, shekilli, domla salkam 70 varaq ishni ko‘zdan kechirguniga qadar eshik oldidan jilmay turdim. Ammo ish tamoman teskarisiga aylangan edi. Domla kayfiyatsiz bir ahvolda qo‘limga ishni tutqazdilar-u, kompyuterda ishlarini davom ettiraverdilar. “Ilmiy ish uchun mutlaqo yaroqsiz materiallar”ni ko‘tarib turarkanman, domladan nimadir so‘rashga o‘zimda kuch topolmadim. Bu hol yana bir necha marotaba takrorlandi. Ishning kamchiliklari yozilgan qisqa sharhlardan nimalar qilish kerakligini anglashga harakat qilardim. Bir yarim oy ter to‘kib ishlaganimdan so‘ng “Tuzuk” degan e’tirofdan boshim ko‘kka yetganini tasavvur qila olgan bo‘lsangiz kerak.
Ish oson emasdi. Lekin domla menday g‘o‘r talabani obdan tarbiyaladi. Ilmiy ish, unga yondashuv, xolis nuqtai nazar, dissertatsiya yozish tartiblari, rejali asosda ishlash, kalendar rejaga asosan muntazam mutolaa kabi qator muhim ishlarni men Begali Qosimov maktabidan o‘rgandim.
Domla har doim ta’kidlardilar: “Shogird bo‘laman deganning biliminigina emas, sabrini ham sinovdan o‘tkazish kerak”. Bu chig‘iriqlardan bizni tez-tez o‘tkazib turardilar. Afsus, magistrlik dissertatsiyamning tugallangan shaklini u kishiga ko‘rsatish nasib etmadi…
Domla suhbatlarining birida: “Men dissertatsiya himoyangiz paytida u yerda bo‘lmayman va, binobarin, sizni hozir shogirdim deb ayta olmayman. O‘z ishini o‘zi muvaffaqiyatli himoya qila olganlarnigina shogird deb tan olaman, xolos” degandilar. Bu ustozimning o‘ziga xos bashoratimidi? Domla kasalxonaga yotishlaridan bir necha kun avval oldin meni chaqirib shunday dedilar: “Yozing, sizning nomzodlik ishingiz mavzusi mana bunday bo‘ladi:
“Mustaqillik davri jadidshunosligini o‘rganish tamoyillari”. Ayni paytda mana shu yo‘lning boshida turibman.“Uyg‘ongan millat ma’rifati”ni varaqlar ekanman, beixtiyor shunday jumlalarni o‘qiyman: “Haqiqiy shogird ustozi ko‘rsatgan yo‘ldan to‘piri chiqib yotgan dalaga ketmaydi, unga tutash yo‘llar barpo etadi”.
Mana, oradan bir necha yil o‘tayotir. Bu yillar oralig‘ida ustozning darslik-qo‘llanmalari, har xil munosabat bilan yozilgan maqolalarini qayta-qayta mutolaa qilar ekanman, ko‘z o‘ngimda Begali Qosimov shaxsiyati ulkanlashib boraveradi. Domlaning nihoyatda zukkoligi, sinchiligi, tartibsevarligi va, ayniqsa, chin ma’nodagi millatparvarligi biz uchun ibrat maktabi bo‘la oldi. Domla el va Vatan oldidagi farzandlik burchini o‘tashga, hallollik va adolat mezonlariga muvofiq yashashga bizni da’vat etmadi, balki o‘zi mana shu kechib o‘tish mushkul bo‘lgan yo‘lni o‘rnak bo‘larli tarzda bosib o‘tib, ulug‘ ajdodlarga munosib voris bo‘la olganligini namoyon etdi…
Qalbimdagi shu ona tuproqqa , uning bag‘ridagi aziz ajdodlarga va men bilan birga yelkama-yelka yashayotgan shu Ulug‘ Millatga bo‘lgan mehrimni cheksiz muhabbatga aylantirgan ustozim – Begali Qosimovdan umrbod qarzdorman.

Dilovar RAJABOVA

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda quyidagi manzillarda kuzatib borishingiz mumkin:

https://www.facebook.com/behzod.fazliddin
https://www.facebook.com/behzodfazliddin.uz/
https://twitter.com/BehzodFazliddin

Telegramdagi kanalimiz: @/Behzod_Fazliddin

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс
Ўқишлар сони: 430

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *