Омонулла Мадаев. «Алпомиш»ни ўқиш / Omonulla Madayev. «Alpomish»ni o‘qish

«Алпомиш» достони ўзбек халқининг жаҳон халқлари маданий меросига қўшган энг муносиб жавоҳирларидан биридир. «Манас», «Калевала», «Қирқ қиз», «Рамаяна» деб аталмиш турли миллатлар оғзаки ижоди намуналари дунё бўйича инсон бадиий тафаккури кўламининг нодир асарлари сифатида баҳоланган. Ўзбек халқи бу соҳада ҳам тақдир саховатидан бебаҳра қолмаган. Чунки туркий халқларнинг ўнга яқин вакилларида «Алпомиш» билан алоқадор достон, эртак, афсона, ривоятлар бўлса, улар орасида ғоявий, бадиий жиҳатдан энг мукаммали Фозил Йўлдош ўғли ижро этган нусха деб тан олинди.SAMSUNG DIGITAL CAMERA
Ўзбек фолклоршунослиги тарихини ҳеч иккиланмай мазкур достонни ўрганиш билан узвий тасаввур қилиш мумкин: 1999 йили достоннинг мингйиллигини нишонлаш байрами ўтказилди, матнини ёзиб олиш бошланганига юз йилдан ошди, таҳлил қилишга бағишланган асарларни эса кўплаб диссертациялардан ташқари, ўнлаб рисолалар сифатида санаш мумкин. Қизиғи шундаки, ҳар бир санъат турида санъаткорнинг маҳоратини баҳолашга асос бўладиган ўлчов бор. Масалан, мусиқада «Насруллойи» куйи, хонандаликда «Чоргоҳ», «Ушшоқ», «Гиря» куйи билан айтиладиган ашулаларни шулар жумласига қўшиш мумкин.
Булунғур, Қўрғон, Хатирчи, кейинчалик Шеробод, Қамай достончилик анъаналарида эса, шоирнинг қадрини кўпинча «Алпомиш»ни қай даражада усталик билан ижро этиши белгилайди. Яна шуни ҳам таъкидлаш лозимки, бу шоирлар маҳорати даражаси бир неча йўналишларда синовдан ўтказилади. Хусусан, аввало, у сўзга чечан, вазият ўзгариши билан достон матнига янгиликларни қўшиб кета оладиган фазилатга эга бўлиши лозим. Иккинчидан, достондан олдин чалинадиган куйларни халқ созандалиги талабларига мос ижро қилиши, достондаги шеърий мисраларга мос куй топиши, учинчидан, овози ҳам тингловчиларга маъқул келиши керак. Бундан ташқари, бахши насрий ўринларни ўқишда тингловчини жалб эта олиши, қолаверса, муомаласи, одамларнинг луқмасига жавоби, ҳатто ҳусн нури билан атрофдагиларни ром қилиши оддий талаблар мезонига киради, десак, хато бўлмайди. Хуллас, шоир юқоридаги фазилатларга эга ҳолда «Алпомиш»ни ижро этса, эл назарига тушади.
«Алпомиш» достони фақат ижро жиҳатидан эмас, мазмун, ғаройиб тасодифий воқеалар тасвири, қаҳрамонлар саргузаштлари, ҳаётий муаммоларнинг қўйилиши билан ҳам мураккабдир. Масалан, бугунги кун илм тарихида бир аёлнинг бир неча ака-укалар билан битта оилада бўлиб турмуш қуриши – полиандрия ҳақида маълумотлар бор. Биз ҳозирги пайтда достоннинг моҳир ижрочиси Фозил Йўлдош ўғли оила турмушининг бу системаси ҳақида хабари бор-йўқлиги ҳақида бирор аниқ фикр билдира олмаймиз. Лекин устоздан ўрганилган матнга фидойилик, устознинг фикрини икки қилмаслик одати Фозил отани достон айтишда бир неча марта алп ака-ука номидан «…ё биримизга тег, ё баримизга тег» дейишга мажбур қилган. Инсоният тарихидаги минглаб йиллар олдин ўтган полиандрия оила системаси белгиси қандай қилиб «Алпомиш»да сақланиб қолди? Яна бир муҳим томон: достонда на Бойсари (Барчиннинг отаси), на Барчин ака-ука алпларнинг гапларига ортиқча асабий муносабатда бўлишмайди. Уларнинг гапини оддий маиший ҳаётдаги ҳолат сифатида қабул қиладилар. Халқимизнинг «Бир балоси бўлмаса, шудгорда қуйруқ на қилур» деган ҳикматли сўзи бор. Хўш, «бир балоси бўлмаса», «Ё биримизга тег, ё баримизга тег» деган гап достондан қандай қилиб ўрин олади. Ўрин олганда ҳам, бир марта эмас, бир неча марта такрорланади. Маълум бўладики, «Алпомиш» достонини ижро этиш қанчалар машаққатли меҳнат талаб қилса, уни уқиб эшитиш ҳам, достон сифатидаги матнни ўқиш ва тушуниш ҳам осон эмас экан.
Эҳтимол, шунинг учун ҳам бундан роса олтмиш йил олдин ўзбек халқ достонлари ҳақида чуқур илмий муносабат билдирилган китоб «Ўзбек халқ қаҳрамонлик эпоси»да В.М.Жирмунский ва Ҳ.Т.Зарифов «Алпомиш»нинг сўнгги нусхада шоирлар таҳриридан ўтишини ХV-ХVII асрлар билан белгиласалар-да, ундаги уруғ, қабила бўлиб яшаш ҳақидаги далилларни нисбатан аввалги давр таъсири сифатида баҳолайдилар. Асарнинг ўрта асрлардан аввалги кўринишдаги нусхалари борлигини эса қорақалпоқ, қозоқ ижодкорлари ижроларида ҳам «ўзбак» сўзининг қайта-қайта келиши билан изоҳлайдилар. Ҳатто таниқли олимларнинг таъкидлашларига кўра, «Алпомиш»да юртимиз тарихида патриархал уруғчилик муносабатларининг таназзули ва давлатнинг шаклланишидаги вазият акс этганлиги маълум бўлади. Бу фикрларни агар ҳақиқат деб қабул қилсак, достоннинг вужудга келиш тарихи янада қадимги замонларга бориб тақалади.
Достоннинг тингловчи эътиборини ўзига жалб этувчи нуқтаси дастлабки воқеалар баёнидан бошланади. Шоир қадимги ўн олти уруғ Қўнғирот элида Добонбий, Алпинбий, Бойбўри, Бойсари бийлар ўтганини ҳикоя қилади. Демак, ака-ука Бойбўри ва Бойсаригача Бойсин-Қўнғирот элатидаги ҳаёт ўз маромида кечган. Бундан кейинги ҳаётда муайян ўзгаришлар бўлишига ака-укада фарзанд йўқлиги билан тайёргарлик кўрилмоқда. Чунки халқимизда узоқ кутилган ёки Яратгандан тилаб-тилаб олинган фарзанд ҳамиша фавқулодда янгиликлардан хабар берувчи омил сифатида баҳоланади. Халқ бу фарзанднинг дунёга келиши зарурлигини уқтириш учун жуда чиройли бадиий вазиятни ўйлаб топган. Чупрон тўйи мазкур ҳолатнинг ечимига айланади. Бойбўри ва Бойсарини тўйда ўта ҳақорат билан кутиб олишади. Уларнинг оти жиловини хизматкорлар илтифот билан олишмайди. (Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларида тўйга отда борган меҳмоннинг оти жиловини хўжайиндан олиб махсус тайёрланган жойга боғлаш ва улов олдига беда ташлаш одати ҳозир ҳам сақланган. Бу одатга амал қилмаслик от эгасига ҳурматсизлик ҳисобланади.) Ака-укага дастурхоннинг пойгагидан жой тегади. Ошнинг ҳам кетини тортишади. Бийларнинг кўнглини хушлашмайди. Демак, бир йўсинда давом этиб келаётган муносабатда фавқулодда портлаш рўй бериши кутилмоқда. Ҳақиқатга чидай олмаган ака-укаларга энди фарзандсизлик оқибатида дашном тошлари отилади: «Бу тўй ўғиллининг ўғлидан қайтади, қизлининг қизидан қайтади, сенинг нимангдан қайтади?» – дейди чапанитоб бойвачча. Эътибор беринг, тўёна сифатида бериладиган саксон тилла тўйдаги бир лаган ошнинг тўловига ярамади. Элда юртга ош бериш қарзи фақат ош бериш билан тўланади. Бунинг учун эса асосли сабаб – ё ўғилга суннат тўйи қилиш, ё қиз узатишда юртга ош бериб, тўй хабарини эълон қилиш шарт.
Достонда фарзанд кўриш бахти ҳар бир инсон учун тангри инъоми экани ҳам алоҳида таъкидланади. Ака-укалаларнинг маслаҳатига қулоқ солайлик: «Тортиб олиб бўлмаса, ўғирлаб олиб бўлмаса, сотиб олиб бўлмаса, Худо бизга бермаса, қаёқдан қиламиз тарадди?!».
Мана шу ўринда ислом динидаги Яратгандан астойдил фарзанд тилаш шарти намоён бўлади. Бунинг учун аввало ният, ундан сўнг назр-ниёз бериш ва қирқ кун равзада тунаш зарур. Яна эътибор берадиган ҳолат рўёбга чиқмоқда: ислом динида инсондаги руҳий, иқтисодий, жисмоний ҳаракат ҳамиша юқори баҳоланади. Ака-укалар ҳам ана шу ўлчовга бўйин сунишга мажбурлар. Шундай қилиб, Бойбўри билан Бойсари фарзанд кўриш ниятини қилишди, Шоҳимардон пир равзасига назр-ниёзни олиб, уч кун йўл юриб равзага етишди.
Шоирлар тарбия кўрган муҳитда диний эътиқоднинг чин юракдан тўла амалга оширилиши талаб этилган. Эҳтимол, шунинг учун ҳам бир кам қирқ кун деганда равзадан овоз келади: «Яратган худоларинг фарзанд бермайман, деди». Бу овозни эшитгандан сўнг ака-укалар равзадан чиқиб кетиши мумкин эди. Ёки ўттиз тўққиз кунни эсга олмай, биратўла қирқ кун чилла ўтиришлари ҳам мумкин эди. Бизнингча, айнан ниятнинг тўлиқ бажарилиши шарти шу лавҳа орқали таъкидлангандек бўлади, яъни ака-ука равзада тўла қирқ кун ўтиришга ният қилганликлари учун яна бир кун чидашга қарор қиладилар. Қирқинчи кун эса вазият бутунлай ўзгаради. Яна овоз келади: «Бойбўри, сенга худойим бир ўғил, бир қиз берди. Ёлғиз эмас, эгиз берди; Бойсари, сенга худойим бир қиз берди, эгиз эмас, ёлғиз берди». Маълум бўладики, астойдил қилинган эътиқод самарасиз якунланмайди. Худодан чин дилдан бирор мушкулни осон қилиш сўралса, руҳан иймон билан ҳаракат қилинса, албатта, ниятга етилади.
Юқорида қайд этилган фикрларимиз «Алпомиш» достонининг яратилишида табиий файласуфлар, комил ва аллома инсонлар, ҳаёт тажрибасига эга кексалар, нияти покиза инсонлар иштирок этганини тасдиқлайди. Шоир атрофидаги ижодий муҳит қаҳрамонлик эпоси намунасида ўзининг мукаммал ифодасини топганлигига далил бўла олади. Албатта, достоннинг яратилишидаги шоиртабиат ижодкорларнинг ҳам ҳиссаси йўқ эмаслигини айтиб ўтмоқчимиз. Равзадан келган садога диққат қилсак, унда «қиз», «эгиз», «ёлғиз» сўзлари бир неча марта такрорланганига гувоҳ бўламиз. Ҳар сафар бу сўзларнинг маъно таъсири ҳам ўзгача ифодаланган. Бундай бадиий кашфиёт халқимиз орасида сонсиз, саноқсиз олий даражадаги номи маълум бўлмай қолган шоирлар яшаганидан далолат беради.
Юқорида достондан келтирган мисолимизда яна бир ибратли вазият акс этганини ҳам айтиб ўтиш лозим деб ўйлаймиз. Бойбўри билан Бойсари юртдаги энг обрўли одамлардан эдилар. Аммо фарзандсизлик ҳақида ўз мулоҳазасини айтиш учун чапанитоб бойбаччага улардаги бу обрў қаршилик қилолмади. Яъни «Алпомиш» достонида ҳар бир инсон истаган мустақил фикрини айтиш ҳуқуқига эга экани алоҳида таъкид билан қайд этилгандек туюлади. Агар достондаги воқеалар силсиласига зеҳн билан диққат қилсак, бугунги кунда демократия деб аталмиш одамларнинг тенгҳуқуқлилиги ўз ифодасини топганига тўла амин бўламиз. Хусусан, Бойсари акаси томонидан талаб қилинган закот муносабати билан Қўнғиротдан кўчмоқчи бўлганида ўн минг уйли қариндошга мурожаат этади ва оддий фуқаролардан маслаҳат сўрайди. Бу кенгашда сўзга чиққан Яртибойга «Тўрдан жой тегмай, пиёладан чой тегмай» юрар эди.
Худди шундай вазият Қалмоқ элидаги алплардан Барчинни хотинликка сўраб совчилар келганида ҳам рўй беради. Шунингдек, Барчин йигитлар томонидан совчилик муносабатлари билдирилганда, у шартини ҳаммага бир хил талаб қўйиб эълон қилади ва ўзидек олий мартабали қизга уйланиши учун ҳар бир мард, чавандоз, мерган, полвон йигит ҳақли эканини кўрсатади. (Яна алоҳида кўрсатиб ўтиш мумкинки, қўйилган шартларни бажаришда фақат Алпомишгина ғолиб келишига қизнинг ишончи ҳам комил эди, ундан кўнгли тўқ эди, аммо одамлар кўзига ўзини холис кўрсатишга уринарди.)
Алпомиш достонини эътибор билан ўқир эканмиз, шоир томонидан айтилган ҳар бир маълумот тингловчига, бугунги вазиятда ўқувчига жамият ҳақида муайян хабар бераётгандек бўлади. Бир-икки мисолга мурожаат қилайлик. Ҳакимбек етти ёшга етганида Алпинбий бобосидан қолган ўн тўрт ботмон биричдан бўлган парли ёйидан ўқ узиб Асқар тоғининг чўққиларини учириб юборади. Ўзбек тили изоҳли луғатида бир ботмон юртимизда ҳар хил ўлчовга эга экани ва икки пуддан ўн бир пудгача оғирлиги кўрсатилган. Бу ҳисобдан келиб чиқсак, Ҳакимбек кўтарган ёй энг кам ҳисоб билан 224 килограммни ташкил этади. Табиийки, бундай оғир ёйни отиш даражасида инсон бандаси кўтара олмайди. Лекин гап ёйни жисмоний куч билан кўтариш ҳақида бораётгани йўқ. Шоир Ҳакимбекнинг ёйни кўтаришда маънавий ҳуқуққа эга эканини таъкидламоқчи. Алпинбий Қўнғирот элида йирик бир давлатни вужудга келтириш режаси билан яшаган. Ёй туркий халқларда ҳокимлик нишонаси ҳисобланади. Ўқ эса тобеълик белгисидир. Ҳакимбек узоқ кутиб, тилаб олинган фарзанд сифатида ота-боболари яшаётган жамиятда янги тузум – давлат бошқаришини амалга ошириш имконига эга. Бу ҳақда филология фанлари доктори, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган мураббий, илмий фаолиятининг салмоқли даврини «Алпомиш» достонини ўрганишга бағишлаган профессор Муҳаммаднодир Саидов ҳам асосли фикрлар билдирган эдилар. Маълум бўладики, ёйга эга бўлиш, ўқ узиб Асқар тоғининг чўққиларини учириш достондаги кейинги воқеалардан келиб чиқадиган «закот»га тайёргарлик кўриш эди, холос. Ҳақиқатан ҳам, достондаги закот биз бугунги кунда тушунадиган исломий тушунча эмас. Балки, давлат томонидан фуқаролар зиммасига юклатиладиган даромад солиғи маъносини беради. Бойбўри ўйлайди: «Мен ўн олти уруғ Қўнғирот элининг ҳам бойи бўлсам, ҳам шойи бўлсам, мен кимга закот бераман». Агар кўпчилик китобхонлар ўйлаганидек, «закот» сўзида исломий маъно бўлганида, Бойбўри «мен закотни кимга бераман», – деб хаёл қилмас эди. Чунки одатда закот иқтисодий қийналган одамларга берилади. Бойбўри фикр қилган закот айнан давлат томонидан белгиланишини назарда тутсак, достондаги ўлчов ҳам изоҳини топади. Чунки Бойбўри укасидан закот учун битта улоқ сўрамоқда. Ҳеч иккиланмай айтиш мумкинки, ака укасидан истаган миқдорда қўй, от ёки бошқа қимматбаҳо нарсани шунчаки сўраганида, укаси Қалмоқ юртига кўчиб кетадиган даражада хафа бўлмас эди. Бойбўри ундан айнан «закот» деб сўрагани учун «Акамиз ўғилли киши бўлиб, дарров бизнинг молимизни закот қиладиган бўлибди-да!» деб ҳисоб юритиши бежиз эмас. Профессор М.Саидов бу лавҳада давлат тузумининг пайдо бўлаётганини алоҳида таъкидлаган. Таниқли олимлар В.М.Жирмунский ва Ҳ.Т.Зарифов ўзларининг 1947 йили Москвада нашр этилган «Ўзбек халқ қаҳрамонлик эпоси» («Узбекский народный героический эпос») китобида ҳам «закот» сўзидан келиб чиқиб, достонда патриархал-уруғчилик тузумининг емирилиши ва давлатчиликнинг туғилиши ҳақида фикр юритилганини қайд этишган.
Достон матнидаги кейинги воқеалар: Бойсарининг кўчиши, Алпомишнинг Барчиннинг шартларини бажариши, кўчган элни ўз юртига қайтариши, иккинчи сафарида Қалмоқшоҳни мағлуб қилиши – ҳаммаси Қўнғирот элида давлатнинг пайдо бўлишини далиллайди. Ҳатто Ёдгорнинг Алпомишдан қолган ёйни кўтара олмай фақат судрашга кучи етгани ҳам, бизнингча, шу фикрнинг далили ҳисобланади. Етти йил зиндонда ётган Алпомиш ўз ватанига Қултой қиёфасида қайтишни маъқул кўради. Кўпчилик уни ўлган деб ҳисобларди. Унинг ўғли Ёдгор етти ёшда эди. Энди ёйни кўтариш навбати Ёдгорга келади. Аммо шоир Ёдгорнинг ёйни ердан тўлиқ кўтариб олганини, устига устак, ундан ўқ ўзганини тасвирламайди. Кўп ўринда «тортиб» сўзи қўлланади. Лавҳа охирида эса:

Ўн тўрт ботмон парли ёйни судираб,
Келиб қолди Қўнғирот дарвозасига, – дейилади.

Хўш, нега Ҳакимбек етти ёшида ўн тўрт ботмон ёйни кўтариб, ундан ўқ узиб тоғ чўққиларини учириб юборди-ю, Ёдгор бу ишни қила олмади. Чунки Ёдгор, ўз навбатида, Ҳакимбекнинг меросхўри бўлса-да, ҳали Ҳакимбек тирик эди. Унинг давлатни бошқариш ҳуқуқи тўла тасдиқланмаган эди. Шунинг учун ҳам Ёдгор ёйдан мутлақ фойдалана олиши мумкин бўлмади. Шу ўринда яна бир савол туғилади. Нима учун етти йил зиндонда ётган Алпомиш юртига қайтганида Қултойнинг олдига келиб ўзини танитади, аммо ўз уйига Қултой қиёфасида боришга қарор қилади? Гап шундаки, ҳар бир раҳбар, юртнинг иссиқ-совуғига масъул одам қарамоғидаги одамларнинг ўзига бўлган муносабатини иккинчи шахсдан билиши турли чалкашликларга, ноаниқ маълумотларга сабаб бўлади. Алпомиш ўзи чиқиб кетган Қўнғирот аҳволини бевосита ўзи билишга аҳд қилади. Айнан шундагина у дўст ва душманни аниқ ажратиш имконига эга бўлади.
«Алпомиш» достонидаги ҳар бир маълумотни алоҳида эътибор билан қабул қилишга ўрганишимиз керак. Фозил Йўлдош ўғлидан ёзиб олинган матнда ечимини топиши лозим бўлган лавҳалар етарли. Жумладан, ҳар бир замонда ҳаётда рўй бераётган воқеаларга, ўзгаришларга кекса авлод ва ёш авлод ўз ўлчови билан ёндашади. Кўпинча оталарга келажак авлоддаги кўп хусусиятлар маъқул бўлавермайди. Бу анъана юзлаб йиллар давомида жамият тараққиётида аниқ кузатилмоқда. Буни қарангки, «Алпомиш» достонида ҳам худди шунга ўхшаган ҳолатга гувоҳ бўламиз. Ўзингиз фикр юритиб кўринг: Ҳакимбек билан Бойбўри қатнашган суҳбатда закот муаммоси пайдо бўлади. Бойбўри билан Бойсари ўртасидаги низо закотдан бошланади. Агар Бойбўри закотнинг бу қадар ечими оғир муаммо эканини дастлаб билганида, тинчгина ҳаётни лойқалатишга журъат этмасди. Аслини олганда, Алпомиш ёруғ дунёга мана шу закотни ўйлаб топиш учун келган. Бойсари эса, кексалар вакили сифатида закотни маъқул кўрмайди: у ука бўлса ҳам ўзини Бойбўрига тенг деб билади. Закот бу ҳуқуқдан уни айирмоқчи. Нафсонияти топталган деб ҳисоблаган Бойсари Қалмоқ юртига кўчмоқчи. Қизиғи шундаки, ўн минг уйли қариндошдан биронта одам Бойсарига эътироз билдирмайди. Фақат Барчин онасига:

Хўжа келса чиқар мурид назири,
Хотин бўлмасмикан эрнинг вазири?!
Эр деганнинг ақлин олмас бўлурми,
Алдаб-алдаб йўлга солмас бўлурми,
Бий отамман бий бобома на бўлди, –

деб ҳижратга қарши чиқади. Шундай қилиб, Барчин ўзининг Алпомиш тарафида эканини кўрсатади. Бу вазият достоннинг бошланишида қайд этилгани билан шоирнинг эсидан чиқиб кетмайди. Барчин ўзга юртдан Ҳакимбекдан ўзини қалмоқлардан қутқаришни сўраб хат ёзганида Бойбўри энди оталар авлодидан эканини тан олади. У хатни сандиққа яширади ва хат олиб келган карвонга бу ҳақда ҳеч кимга оғиз очмасликни тайинлайди. Аммо тақдир ўз ҳукмини бу ерда ҳам ўтказади: хатни сандиқдан Қалдирғоч топиб олади ва акасини сафарга отлантиради. Достонни ўқир эканмиз, яна ўзига хос бадиий кашфиёт гувоҳига айланамиз. Энди Ҳакимбекнинг ўзи ҳам Барчиной олдига бутун вужуди билан ошиқмаётгандек кўринади бизга. Бадиий кашфиётнинг моҳияти ҳам шундаки, бу баҳона билан достондаги ҳаракат суръатини Қалдирғоч тезлатади. У акасига йўл-йўриқлар кўрсатиб Барчинойни олиб келишга ундайди. Ҳатто Ҳакимбекнинг ор-номусини, йигитлик ғурурини ҳам ўртага қўяди. Натижада биз «закот» тушунчаси билан бирлашган уч ёшни янгилик тарафдорлари сифатида баҳолаш учун асосга эга бўламиз: Ҳакимбек закотни ўйлаб топди; Барчиной отасининг закот учун ўзга юртга кўчишини маъқул кўрмади; Қалдирғоч эса, акасини Барчиной ҳузурига боришга даъват этди. Яъни акаси Барчинойга уйланса, кўчган элни ҳам юртига қайтаради ва у элдан закот олишни ҳам асослайди.
«Алпомиш» достонида олимларни ҳам ўйлантирадиган, асосли илмий изоҳларни талаб қиладиган яна бир муаммо Қалмоқ элидаги юртни бошқариш системаси ҳисобланади. Аввало, қўнғиротликлар қалмоқлар эккан буғдойни ўт ҳисоблаб чорвани дон унаётган далага ўтлагани қўйиб юборадилар. Ер эгалари келгинди кўчманчилар дастидан шикоят қилиб Тойчихон олдига борадилар. Воқеани тўла ўрганиб чиққан Тойчи ер эгаларини пайҳон бўлган ерлари ҳисобига йиллик солиқдан озод қилади. Демак, Қалмоқ юртида закот бор экан-да. Ундан ташқари, бу ерда қалмоқшоҳни ташқи душмандан ҳимоя қиладиган тўқсон алп ҳам хизматда эди. Бу алплар ёяндоз, мерган, темирдан совут кийган эдилар. Бойсин-Қўнғиротда эса бундай вазифани бажарувчилар ҳақида достонда маълумот берилмайди.
Яна бир қизиқ маълумот. Қалмоқшоҳнинг қизи Товка Янгибозор деб аталган бозорда раислик вазифасини бажаради: қирқта канизи билан бозор расталарини назорат қилади. Баззозликни тергайди, қалами, яъни газмол сотиладиган растага келиб қаламини ўлчаб кўради, ўлчовдан қочганга ташвиш беради(жазолайди), қассобликдаги тошларни текширади, «тоши енгил чиқса, таъзир беради» ва ҳоказолар.
Ваҳоланки, бу ғаройиб тартиблар Алпомиш юртида кўзга ташланмайди. Ана энди ҳақиқий маънода чигал вазиятга дуч келамиз. Чунки қалмоқлар яшайдиган юртда ижтимоий ҳаёт Бойсин-Қўнғиротдагидан достонда юқори ҳолатда ифодаланади. «Алпомиш» достони юзасидан илмий кузатиш ишларини олиб борган тадқиқотчилар бу ҳақда аниқ бир хулосага келмаганлар.
Хуллас, «Алпомиш» достони халқ қаҳрамонлик эпосининг ёрқин намунаси бўлиб, ўзида ўзбек халқининг авваллари туркий қавмлар қаторида шаклланганини, кейинчалик алоҳида халқ сифатида ривож топганини ифодалаши билан қимматлидир. Ҳеч иккиланмай айтиш мумкинки, достонда ўзбекнинг тарихи ҳақиқий маънода ўзининг бадиий аксини топган. Адабиёт ўқитувчиси достон юзасидан ўқувчиларга маълумот беришда достоннинг бу хислатини назарда тутиб дарс ўтиши ўқувчилар эътиборини достонга жалб этишда муҳим аҳамиятга эга.

«Маърифат» газетасидан.

Бизни ижтимоий тармоқларда қуйидаги манзилларда кузатиб боришингиз мумкин:

https://www.facebook.com/behzod.fazliddin
https://www.facebook.com/behzodfazliddin.uz/
https://twitter.com/BehzodFazliddin

Телеграмдаги каналимиз: @/Behzod_Fazliddin

Omonulla Madayev. «Alpomish»ni o‘qish

«Alpomish» dostoni o‘zbek xalqining jahon xalqlari madaniy merosiga qo‘shgan eng munosib javohirlaridan biridir. «Manas», «Kalevala», «Qirq qiz», «Ramayana» deb atalmish turli millatlar og‘zaki ijodi namunalari dunyo bo‘yicha inson badiiy tafakkuri ko‘lamining nodir asarlari sifatida baholangan. O‘zbek xalqi bu sohada ham taqdir saxovatidan bebahra qolmagan. Chunki turkiy xalqlarning o‘nga yaqin vakillarida «Alpomish» bilan aloqador doston, ertak, afsona, rivoyatlar bo‘lsa, ular orasida g‘oyaviy, badiiy jihatdan eng mukammali Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li ijro etgan nusxa deb tan olindi.Alpomish
O‘zbek folklorshunosligi tarixini hech ikkilanmay mazkur dostonni o‘rganish bilan uzviy tasavvur qilish mumkin: 1999 yili dostonning mingyilligini nishonlash bayrami o‘tkazildi, matnini yozib olish boshlanganiga yuz yildan oshdi, tahlil qilishga bag‘ishlangan asarlarni esa ko‘plab dissertatsiyalardan tashqari, o‘nlab risolalar sifatida sanash mumkin. Qizig‘i shundaki, har bir san’at turida san’atkorning mahoratini baholashga asos bo‘ladigan o‘lchov bor. Masalan, musiqada «Nasrulloyi» kuyi, xonandalikda «Chorgoh», «Ushshoq», «Girya» kuyi bilan aytiladigan ashulalarni shular jumlasiga qo‘shish mumkin.
Bulung‘ur, Qo‘rg‘on, Xatirchi, keyinchalik Sherobod, Qamay dostonchilik an’analarida esa, shoirning qadrini ko‘pincha «Alpomish»ni qay darajada ustalik bilan ijro etishi belgilaydi. Yana shuni ham ta’kidlash lozimki, bu shoirlar mahorati darajasi bir necha yo‘nalishlarda sinovdan o‘tkaziladi. Xususan, avvalo, u so‘zga chechan, vaziyat o‘zgarishi bilan doston matniga yangiliklarni qo‘shib keta oladigan fazilatga ega bo‘lishi lozim. Ikkinchidan, dostondan oldin chalinadigan kuylarni xalq sozandaligi talablariga mos ijro qilishi, dostondagi she’riy misralarga mos kuy topishi, uchinchidan, ovozi ham tinglovchilarga ma’qul kelishi kerak. Bundan tashqari, baxshi nasriy o‘rinlarni o‘qishda tinglovchini jalb eta olishi, qolaversa, muomalasi, odamlarning luqmasiga javobi, hatto husn nuri bilan atrofdagilarni rom qilishi oddiy talablar mezoniga kiradi, desak, xato bo‘lmaydi. Xullas, shoir yuqoridagi fazilatlarga ega holda «Alpomish»ni ijro etsa, el nazariga tushadi.
«Alpomish» dostoni faqat ijro jihatidan emas, mazmun, g‘aroyib tasodifiy voqealar tasviri, qahramonlar sarguzashtlari, hayotiy muammolarning qo‘yilishi bilan ham murakkabdir. Masalan, bugungi kun ilm tarixida bir ayolning bir necha aka-ukalar bilan bitta oilada bo‘lib turmush qurishi – poliandriya haqida ma’lumotlar bor. Biz hozirgi paytda dostonning mohir ijrochisi Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li oila turmushining bu sistemasi haqida xabari bor-yo‘qligi haqida biror aniq fikr bildira olmaymiz. Lekin ustozdan o‘rganilgan matnga fidoyilik, ustozning fikrini ikki qilmaslik odati Fozil otani doston aytishda bir necha marta alp aka-uka nomidan «…yo birimizga teg, yo barimizga teg» deyishga majbur qilgan. Insoniyat tarixidagi minglab yillar oldin o‘tgan poliandriya oila sistemasi belgisi qanday qilib «Alpomish»da saqlanib qoldi? Yana bir muhim tomon: dostonda na Boysari (Barchinning otasi), na Barchin aka-uka alplarning gaplariga ortiqcha asabiy munosabatda bo‘lishmaydi. Ularning gapini oddiy maishiy hayotdagi holat sifatida qabul qiladilar. Xalqimizning «Bir balosi bo‘lmasa, shudgorda quyruq na qilur» degan hikmatli so‘zi bor. Xo‘sh, «bir balosi bo‘lmasa», «Yo birimizga teg, yo barimizga teg» degan gap dostondan qanday qilib o‘rin oladi. O‘rin olganda ham, bir marta emas, bir necha marta takrorlanadi. Ma’lum bo‘ladiki, «Alpomish» dostonini ijro etish qanchalar mashaqqatli mehnat talab qilsa, uni uqib eshitish ham, doston sifatidagi matnni o‘qish va tushunish ham oson emas ekan.
Ehtimol, shuning uchun ham bundan rosa oltmish yil oldin o‘zbek xalq dostonlari haqida chuqur ilmiy munosabat bildirilgan kitob «O‘zbek xalq qahramonlik eposi»da V.M.Jirmunskiy va H.T.Zarifov «Alpomish»ning so‘nggi nusxada shoirlar tahriridan o‘tishini XV-XVII asrlar bilan belgilasalar-da, undagi urug‘, qabila bo‘lib yashash haqidagi dalillarni nisbatan avvalgi davr ta’siri sifatida baholaydilar. Asarning o‘rta asrlardan avvalgi ko‘rinishdagi nusxalari borligini esa qoraqalpoq, qozoq ijodkorlari ijrolarida ham «o‘zbak» so‘zining qayta-qayta kelishi bilan izohlaydilar. Hatto taniqli olimlarning ta’kidlashlariga ko‘ra, «Alpomish»da yurtimiz tarixida patriarxal urug‘chilik munosabatlarining tanazzuli va davlatning shakllanishidagi vaziyat aks etganligi ma’lum bo‘ladi. Bu fikrlarni agar haqiqat deb qabul qilsak, dostonning vujudga kelish tarixi yanada qadimgi zamonlarga borib taqaladi.
Dostonning tinglovchi e’tiborini o‘ziga jalb etuvchi nuqtasi dastlabki voqealar bayonidan boshlanadi. Shoir qadimgi o‘n olti urug‘ Qo‘ng‘irot elida Dobonbiy, Alpinbiy, Boybo‘ri, Boysari biylar o‘tganini hikoya qiladi. Demak, aka-uka Boybo‘ri va Boysarigacha Boysin-Qo‘ng‘irot elatidagi hayot o‘z maromida kechgan. Bundan keyingi hayotda muayyan o‘zgarishlar bo‘lishiga aka-ukada farzand yo‘qligi bilan tayyorgarlik ko‘rilmoqda. Chunki xalqimizda uzoq kutilgan yoki Yaratgandan tilab-tilab olingan farzand hamisha favqulodda yangiliklardan xabar beruvchi omil sifatida baholanadi. Xalq bu farzandning dunyoga kelishi zarurligini uqtirish uchun juda chiroyli badiiy vaziyatni o‘ylab topgan. Chupron to‘yi mazkur holatning yechimiga aylanadi. Boybo‘ri va Boysarini to‘yda o‘ta haqorat bilan kutib olishadi. Ularning oti jilovini xizmatkorlar iltifot bilan olishmaydi. (Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida to‘yga otda borgan mehmonning oti jilovini xo‘jayindan olib maxsus tayyorlangan joyga bog‘lash va ulov oldiga beda tashlash odati hozir ham saqlangan. Bu odatga amal qilmaslik ot egasiga hurmatsizlik hisoblanadi.) Aka-ukaga dasturxonning poygagidan joy tegadi. Oshning ham ketini tortishadi. Biylarning ko‘nglini xushlashmaydi. Demak, bir yo‘sinda davom etib kelayotgan munosabatda favqulodda portlash ro‘y berishi kutilmoqda. Haqiqatga chiday olmagan aka-ukalarga endi farzandsizlik oqibatida dashnom toshlari otiladi: «Bu to‘y o‘g‘illining o‘g‘lidan qaytadi, qizlining qizidan qaytadi, sening nimangdan qaytadi?» – deydi chapanitob boyvachcha. E’tibor bering, to‘yona sifatida beriladigan sakson tilla to‘ydagi bir lagan oshning to‘loviga yaramadi. Elda yurtga osh berish qarzi faqat osh berish bilan to‘lanadi. Buning uchun esa asosli sabab – yo o‘g‘ilga sunnat to‘yi qilish, yo qiz uzatishda yurtga osh berib, to‘y xabarini e’lon qilish shart.
Dostonda farzand ko‘rish baxti har bir inson uchun tangri in’omi ekani ham alohida ta’kidlanadi. Aka-ukalalarning maslahatiga quloq solaylik: «Tortib olib bo‘lmasa, o‘g‘irlab olib bo‘lmasa, sotib olib bo‘lmasa, Xudo bizga bermasa, qayoqdan qilamiz taraddi?!».
Mana shu o‘rinda islom dinidagi Yaratgandan astoydil farzand tilash sharti namoyon bo‘ladi. Buning uchun avvalo niyat, undan so‘ng nazr-niyoz berish va qirq kun ravzada tunash zarur. Yana e’tibor beradigan holat ro‘yobga chiqmoqda: islom dinida insondagi ruhiy, iqtisodiy, jismoniy harakat hamisha yuqori baholanadi. Aka-ukalar ham ana shu o‘lchovga bo‘yin sunishga majburlar. Shunday qilib, Boybo‘ri bilan Boysari farzand ko‘rish niyatini qilishdi, Shohimardon pir ravzasiga nazr-niyozni olib, uch kun yo‘l yurib ravzaga yetishdi.
Shoirlar tarbiya ko‘rgan muhitda diniy e’tiqodning chin yurakdan to‘la amalga oshirilishi talab etilgan. Ehtimol, shuning uchun ham bir kam qirq kun deganda ravzadan ovoz keladi: «Yaratgan xudolaring farzand bermayman, dedi». Bu ovozni eshitgandan so‘ng aka-ukalar ravzadan chiqib ketishi mumkin edi. Yoki o‘ttiz to‘qqiz kunni esga olmay, birato‘la qirq kun chilla o‘tirishlari ham mumkin edi. Bizningcha, aynan niyatning to‘liq bajarilishi sharti shu lavha orqali ta’kidlangandek bo‘ladi, ya’ni aka-uka ravzada to‘la qirq kun o‘tirishga niyat qilganliklari uchun yana bir kun chidashga qaror qiladilar. Qirqinchi kun esa vaziyat butunlay o‘zgaradi. Yana ovoz keladi: «Boybo‘ri, senga xudoyim bir o‘g‘il, bir qiz berdi. Yolg‘iz emas, egiz berdi; Boysari, senga xudoyim bir qiz berdi, egiz emas, yolg‘iz berdi». Ma’lum bo‘ladiki, astoydil qilingan e’tiqod samarasiz yakunlanmaydi. Xudodan chin dildan biror mushkulni oson qilish so‘ralsa, ruhan iymon bilan harakat qilinsa, albatta, niyatga yetiladi.
Yuqorida qayd etilgan fikrlarimiz «Alpomish» dostonining yaratilishida tabiiy faylasuflar, komil va alloma insonlar, hayot tajribasiga ega keksalar, niyati pokiza insonlar ishtirok etganini tasdiqlaydi. Shoir atrofidagi ijodiy muhit qahramonlik eposi namunasida o‘zining mukammal ifodasini topganligiga dalil bo‘la oladi. Albatta, dostonning yaratilishidagi shoirtabiat ijodkorlarning ham hissasi yo‘q emasligini aytib o‘tmoqchimiz. Ravzadan kelgan sadoga diqqat qilsak, unda «qiz», «egiz», «yolg‘iz» so‘zlari bir necha marta takrorlanganiga guvoh bo‘lamiz. Har safar bu so‘zlarning ma’no ta’siri ham o‘zgacha ifodalangan. Bunday badiiy kashfiyot xalqimiz orasida sonsiz, sanoqsiz oliy darajadagi nomi ma’lum bo‘lmay qolgan shoirlar yashaganidan dalolat beradi.
Yuqorida dostondan keltirgan misolimizda yana bir ibratli vaziyat aks etganini ham aytib o‘tish lozim deb o‘ylaymiz. Boybo‘ri bilan Boysari yurtdagi eng obro‘li odamlardan edilar. Ammo farzandsizlik haqida o‘z mulohazasini aytish uchun chapanitob boybachchaga ulardagi bu obro‘ qarshilik qilolmadi. Ya’ni «Alpomish» dostonida har bir inson istagan mustaqil fikrini aytish huquqiga ega ekani alohida ta’kid bilan qayd etilgandek tuyuladi. Agar dostondagi voqealar silsilasiga zehn bilan diqqat qilsak, bugungi kunda demokratiya deb atalmish odamlarning tenghuquqliligi o‘z ifodasini topganiga to‘la amin bo‘lamiz. Xususan, Boysari akasi tomonidan talab qilingan zakot munosabati bilan Qo‘ng‘irotdan ko‘chmoqchi bo‘lganida o‘n ming uyli qarindoshga murojaat etadi va oddiy fuqarolardan maslahat so‘raydi. Bu kengashda so‘zga chiqqan Yartiboyga «To‘rdan joy tegmay, piyoladan choy tegmay» yurar edi.
Xuddi shunday vaziyat Qalmoq elidagi alplardan Barchinni xotinlikka so‘rab sovchilar kelganida ham ro‘y beradi. Shuningdek, Barchin yigitlar tomonidan sovchilik munosabatlari bildirilganda, u shartini hammaga bir xil talab qo‘yib e’lon qiladi va o‘zidek oliy martabali qizga uylanishi uchun har bir mard, chavandoz, mergan, polvon yigit haqli ekanini ko‘rsatadi. (Yana alohida ko‘rsatib o‘tish mumkinki, qo‘yilgan shartlarni bajarishda faqat Alpomishgina g‘olib kelishiga qizning ishonchi ham komil edi, undan ko‘ngli to‘q edi, ammo odamlar ko‘ziga o‘zini xolis ko‘rsatishga urinardi.)
Alpomish dostonini e’tibor bilan o‘qir ekanmiz, shoir tomonidan aytilgan har bir ma’lumot tinglovchiga, bugungi vaziyatda o‘quvchiga jamiyat haqida muayyan xabar berayotgandek bo‘ladi. Bir-ikki misolga murojaat qilaylik. Hakimbek yetti yoshga yetganida Alpinbiy bobosidan qolgan o‘n to‘rt botmon birichdan bo‘lgan parli yoyidan o‘q uzib Asqar tog‘ining cho‘qqilarini uchirib yuboradi. O‘zbek tili izohli lug‘atida bir botmon yurtimizda har xil o‘lchovga ega ekani va ikki puddan o‘n bir pudgacha og‘irligi ko‘rsatilgan. Bu hisobdan kelib chiqsak, Hakimbek ko‘targan yoy eng kam hisob bilan 224 kilogrammni tashkil etadi. Tabiiyki, bunday og‘ir yoyni otish darajasida inson bandasi ko‘tara olmaydi. Lekin gap yoyni jismoniy kuch bilan ko‘tarish haqida borayotgani yo‘q. Shoir Hakimbekning yoyni ko‘tarishda ma’naviy huquqqa ega ekanini ta’kidlamoqchi. Alpinbiy Qo‘ng‘irot elida yirik bir davlatni vujudga keltirish rejasi bilan yashagan. Yoy turkiy xalqlarda hokimlik nishonasi hisoblanadi. O‘q esa tobe’lik belgisidir. Hakimbek uzoq kutib, tilab olingan farzand sifatida ota-bobolari yashayotgan jamiyatda yangi tuzum – davlat boshqarishini amalga oshirish imkoniga ega. Bu haqda filologiya fanlari doktori, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan murabbiy, ilmiy faoliyatining salmoqli davrini «Alpomish» dostonini o‘rganishga bag‘ishlagan professor Muhammadnodir Saidov ham asosli fikrlar bildirgan edilar. Ma’lum bo‘ladiki, yoyga ega bo‘lish, o‘q uzib Asqar tog‘ining cho‘qqilarini uchirish dostondagi keyingi voqealardan kelib chiqadigan «zakot»ga tayyorgarlik ko‘rish edi, xolos. Haqiqatan ham, dostondagi zakot biz bugungi kunda tushunadigan islomiy tushuncha emas. Balki, davlat tomonidan fuqarolar zimmasiga yuklatiladigan daromad solig‘i ma’nosini beradi. Boybo‘ri o‘ylaydi: «Men o‘n olti urug‘ Qo‘ng‘irot elining ham boyi bo‘lsam, ham shoyi bo‘lsam, men kimga zakot beraman». Agar ko‘pchilik kitobxonlar o‘ylaganidek, «zakot» so‘zida islomiy ma’no bo‘lganida, Boybo‘ri «men zakotni kimga beraman», – deb xayol qilmas edi. Chunki odatda zakot iqtisodiy qiynalgan odamlarga beriladi. Boybo‘ri fikr qilgan zakot aynan davlat tomonidan belgilanishini nazarda tutsak, dostondagi o‘lchov ham izohini topadi. Chunki Boybo‘ri ukasidan zakot uchun bitta uloq so‘ramoqda. Hech ikkilanmay aytish mumkinki, aka ukasidan istagan miqdorda qo‘y, ot yoki boshqa qimmatbaho narsani shunchaki so‘raganida, ukasi Qalmoq yurtiga ko‘chib ketadigan darajada xafa bo‘lmas edi. Boybo‘ri undan aynan «zakot» deb so‘ragani uchun «Akamiz o‘g‘illi kishi bo‘lib, darrov bizning molimizni zakot qiladigan bo‘libdi-da!» deb hisob yuritishi bejiz emas. Professor M.Saidov bu lavhada davlat tuzumining paydo bo‘layotganini alohida ta’kidlagan. Taniqli olimlar V.M.Jirmunskiy va H.T.Zarifov o‘zlarining 1947 yili Moskvada nashr etilgan «O‘zbek xalq qahramonlik eposi» («Uzbekskiy narodnыy geroicheskiy epos») kitobida ham «zakot» so‘zidan kelib chiqib, dostonda patriarxal-urug‘chilik tuzumining yemirilishi va davlatchilikning tug‘ilishi haqida fikr yuritilganini qayd etishgan.
Doston matnidagi keyingi voqealar: Boysarining ko‘chishi, Alpomishning Barchinning shartlarini bajarishi, ko‘chgan elni o‘z yurtiga qaytarishi, ikkinchi safarida Qalmoqshohni mag‘lub qilishi – hammasi Qo‘ng‘irot elida davlatning paydo bo‘lishini dalillaydi. Hatto Yodgorning Alpomishdan qolgan yoyni ko‘tara olmay faqat sudrashga kuchi yetgani ham, bizningcha, shu fikrning dalili hisoblanadi. Yetti yil zindonda yotgan Alpomish o‘z vataniga Qultoy qiyofasida qaytishni ma’qul ko‘radi. Ko‘pchilik uni o‘lgan deb hisoblardi. Uning o‘g‘li Yodgor yetti yoshda edi. Endi yoyni ko‘tarish navbati Yodgorga keladi. Ammo shoir Yodgorning yoyni yerdan to‘liq ko‘tarib olganini, ustiga ustak, undan o‘q o‘zganini tasvirlamaydi. Ko‘p o‘rinda «tortib» so‘zi qo‘llanadi. Lavha oxirida esa:

O‘n to‘rt botmon parli yoyni sudirab,
Kelib qoldi Qo‘ng‘irot darvozasiga, – deyiladi.

Xo‘sh, nega Hakimbek yetti yoshida o‘n to‘rt botmon yoyni ko‘tarib, undan o‘q uzib tog‘ cho‘qqilarini uchirib yubordi-yu, Yodgor bu ishni qila olmadi. Chunki Yodgor, o‘z navbatida, Hakimbekning merosxo‘ri bo‘lsa-da, hali Hakimbek tirik edi. Uning davlatni boshqarish huquqi to‘la tasdiqlanmagan edi. Shuning uchun ham Yodgor yoydan mutlaq foydalana olishi mumkin bo‘lmadi. Shu o‘rinda yana bir savol tug‘iladi. Nima uchun yetti yil zindonda yotgan Alpomish yurtiga qaytganida Qultoyning oldiga kelib o‘zini tanitadi, ammo o‘z uyiga Qultoy qiyofasida borishga qaror qiladi? Gap shundaki, har bir rahbar, yurtning issiq-sovug‘iga mas’ul odam qaramog‘idagi odamlarning o‘ziga bo‘lgan munosabatini ikkinchi shaxsdan bilishi turli chalkashliklarga, noaniq ma’lumotlarga sabab bo‘ladi. Alpomish o‘zi chiqib ketgan Qo‘ng‘irot ahvolini bevosita o‘zi bilishga ahd qiladi. Aynan shundagina u do‘st va dushmanni aniq ajratish imkoniga ega bo‘ladi.
«Alpomish» dostonidagi har bir ma’lumotni alohida e’tibor bilan qabul qilishga o‘rganishimiz kerak. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lidan yozib olingan matnda yechimini topishi lozim bo‘lgan lavhalar yetarli. Jumladan, har bir zamonda hayotda ro‘y berayotgan voqealarga, o‘zgarishlarga keksa avlod va yosh avlod o‘z o‘lchovi bilan yondashadi. Ko‘pincha otalarga kelajak avloddagi ko‘p xususiyatlar ma’qul bo‘lavermaydi. Bu an’ana yuzlab yillar davomida jamiyat taraqqiyotida aniq kuzatilmoqda. Buni qarangki, «Alpomish» dostonida ham xuddi shunga o‘xshagan holatga guvoh bo‘lamiz. O‘zingiz fikr yuritib ko‘ring: Hakimbek bilan Boybo‘ri qatnashgan suhbatda zakot muammosi paydo bo‘ladi. Boybo‘ri bilan Boysari o‘rtasidagi nizo zakotdan boshlanadi. Agar Boybo‘ri zakotning bu qadar yechimi og‘ir muammo ekanini dastlab bilganida, tinchgina hayotni loyqalatishga jur’at etmasdi. Aslini olganda, Alpomish yorug‘ dunyoga mana shu zakotni o‘ylab topish uchun kelgan. Boysari esa, keksalar vakili sifatida zakotni ma’qul ko‘rmaydi: u uka bo‘lsa ham o‘zini Boybo‘riga teng deb biladi. Zakot bu huquqdan uni ayirmoqchi. Nafsoniyati toptalgan deb hisoblagan Boysari Qalmoq yurtiga ko‘chmoqchi. Qizig‘i shundaki, o‘n ming uyli qarindoshdan bironta odam Boysariga e’tiroz bildirmaydi. Faqat Barchin onasiga:

Xo‘ja kelsa chiqar murid naziri,
Xotin bo‘lmasmikan erning vaziri?!
Er deganning aqlin olmas bo‘lurmi,
Aldab-aldab yo‘lga solmas bo‘lurmi,
Biy otamman biy boboma na bo‘ldi, –

deb hijratga qarshi chiqadi. Shunday qilib, Barchin o‘zining Alpomish tarafida ekanini ko‘rsatadi. Bu vaziyat dostonning boshlanishida qayd etilgani bilan shoirning esidan chiqib ketmaydi. Barchin o‘zga yurtdan Hakimbekdan o‘zini qalmoqlardan qutqarishni so‘rab xat yozganida Boybo‘ri endi otalar avlodidan ekanini tan oladi. U xatni sandiqqa yashiradi va xat olib kelgan karvonga bu haqda hech kimga og‘iz ochmaslikni tayinlaydi. Ammo taqdir o‘z hukmini bu yerda ham o‘tkazadi: xatni sandiqdan Qaldirg‘och topib oladi va akasini safarga otlantiradi. Dostonni o‘qir ekanmiz, yana o‘ziga xos badiiy kashfiyot guvohiga aylanamiz. Endi Hakimbekning o‘zi ham Barchinoy oldiga butun vujudi bilan oshiqmayotgandek ko‘rinadi bizga. Badiiy kashfiyotning mohiyati ham shundaki, bu bahona bilan dostondagi harakat sur’atini Qaldirg‘och tezlatadi. U akasiga yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatib Barchinoyni olib kelishga undaydi. Hatto Hakimbekning or-nomusini, yigitlik g‘ururini ham o‘rtaga qo‘yadi. Natijada biz «zakot» tushunchasi bilan birlashgan uch yoshni yangilik tarafdorlari sifatida baholash uchun asosga ega bo‘lamiz: Hakimbek zakotni o‘ylab topdi; Barchinoy otasining zakot uchun o‘zga yurtga ko‘chishini ma’qul ko‘rmadi; Qaldirg‘och esa, akasini Barchinoy huzuriga borishga da’vat etdi. Ya’ni akasi Barchinoyga uylansa, ko‘chgan elni ham yurtiga qaytaradi va u eldan zakot olishni ham asoslaydi.
«Alpomish» dostonida olimlarni ham o‘ylantiradigan, asosli ilmiy izohlarni talab qiladigan yana bir muammo Qalmoq elidagi yurtni boshqarish sistemasi hisoblanadi. Avvalo, qo‘ng‘irotliklar qalmoqlar ekkan bug‘doyni o‘t hisoblab chorvani don unayotgan dalaga o‘tlagani qo‘yib yuboradilar. Yer egalari kelgindi ko‘chmanchilar dastidan shikoyat qilib Toychixon oldiga boradilar. Voqeani to‘la o‘rganib chiqqan Toychi yer egalarini payhon bo‘lgan yerlari hisobiga yillik soliqdan ozod qiladi. Demak, Qalmoq yurtida zakot bor ekan-da. Undan tashqari, bu yerda qalmoqshohni tashqi dushmandan himoya qiladigan to‘qson alp ham xizmatda edi. Bu alplar yoyandoz, mergan, temirdan sovut kiygan edilar. Boysin-Qo‘ng‘irotda esa bunday vazifani bajaruvchilar haqida dostonda ma’lumot berilmaydi.
Yana bir qiziq ma’lumot. Qalmoqshohning qizi Tovka Yangibozor deb atalgan bozorda raislik vazifasini bajaradi: qirqta kanizi bilan bozor rastalarini nazorat qiladi. Bazzozlikni tergaydi, qalami, ya’ni gazmol sotiladigan rastaga kelib qalamini o‘lchab ko‘radi, o‘lchovdan qochganga tashvish beradi(jazolaydi), qassoblikdagi toshlarni tekshiradi, «toshi yengil chiqsa, ta’zir beradi» va hokazolar.
Vaholanki, bu g‘aroyib tartiblar Alpomish yurtida ko‘zga tashlanmaydi. Ana endi haqiqiy ma’noda chigal vaziyatga duch kelamiz. Chunki qalmoqlar yashaydigan yurtda ijtimoiy hayot Boysin-Qo‘ng‘irotdagidan dostonda yuqori holatda ifodalanadi. «Alpomish» dostoni yuzasidan ilmiy kuzatish ishlarini olib borgan tadqiqotchilar bu haqda aniq bir xulosaga kelmaganlar.
Xullas, «Alpomish» dostoni xalq qahramonlik eposining yorqin namunasi bo‘lib, o‘zida o‘zbek xalqining avvallari turkiy qavmlar qatorida shakllanganini, keyinchalik alohida xalq sifatida rivoj topganini ifodalashi bilan qimmatlidir. Hech ikkilanmay aytish mumkinki, dostonda o‘zbekning tarixi haqiqiy ma’noda o‘zining badiiy aksini topgan. Adabiyot o‘qituvchisi doston yuzasidan o‘quvchilarga ma’lumot berishda dostonning bu xislatini nazarda tutib dars o‘tishi o‘quvchilar e’tiborini dostonga jalb etishda muhim ahamiyatga ega.

«Ma’rifat» gazetasidan.

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda quyidagi manzillarda kuzatib borishingiz mumkin:

https://www.facebook.com/behzod.fazliddin
https://www.facebook.com/behzodfazliddin.uz/
https://twitter.com/BehzodFazliddin

Telegramdagi kanalimiz: @/Behzod_Fazliddin

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс
Ўқишлар сони: 575

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *