Ўзбекистонда электрон китобхонлик истиқболлари / O‘zbekistonda elektron kitobxonlik istiqbollari

Замонавий технологияларнинг ривожланиши билан кутубхоналар фаолияти, нашриёт ишлари, китоб савдоси ва китобхонлар танлови жараёнига энг янги технологик ютуқлар жадал суръат билан кириб келди. Илгари кутубхоналар фақат қоғоз кўринишидаги картотекаларга асосланиб фаолият юритган бўлса, бугунги кунга келиб кутубхоналаримиздаги асосий ишларни махсус дастурий таъминот асосида ишловчи компютерлар юритмоқда. Анъанавий нашриёт мазмуни ҳозирги кунга келиб электрон нашр тушунчаси билан бойитилди. Бир неча йил илгари фақат қоғоз кўринишида чоп этилган китобларни харид қилишга одатланган китобхонлар ҳозир электрон китобларни интернет орқали ҳарид қилиш қулайликларини яхши ўзлаштириб олишди. Бу эса, ўз навбатида, китобхонлар учун кенг имкониятлар эшигини очди – ҳозирда замонавий китобхон учун ўзи истаган китобни электрон кўринишда топиш нафақат осонлашди, балки китобни мутоала қилиш жараёни ҳам мобил қурилмалар, булут технологияси (Cloud Computing) имкониятлари ҳамда созланмаларга бой дастурий таъминотлар билан янада қулайроқ бўлди.E-books
Электрон китобхонликнинг мамлакатимиздаги истиқболлари нақадар порлоқ эканини китоб мутолаа қилишни севиш билан бирга замонавий технологиялардан етарлича хабардор бўлган китобхонлар яхши тушунишади. Замонавий технологияларнинг ҳозирги босқичдаги мавжуд ютуқларидан фойдаланган ҳолда биз Ўзбекистонда электрон китобхонлик соҳасини жорий кўрсаткичларга нисбатан бир неча баробар ривожлантириш имкониятига эгамиз. Бу ривожланиш қоғоз хомашёсини тежаш, дарахтлар кесилишига бўлган талабни камайтириш орқали табиатни асраб-авайлаш билан бир қаторда, китоб муаллифлари, нашриётлар, китоб савдоси билан шуғулланувчи тадбиркорлик субъектлари ҳамда энг асосийси – китобхонларнинг энг сўнгги технологик қулайликларга эга бўлиш талабларига ижобий таъсир кўрсатади.
Ҳозирга қадар китобхонларнинг электрон китоблардан қулай ва самарали фойдаланишлари учун етарли даражадаги ишлар амалга оширилган. Интернет тармоғида электрон китобларни турли қурилмаларда осонлик билан ўқиш имконини берувчи, созланмаларга бой дастурий таъминотлар жуда кўп. Бундай дастурлар қаторида нафақат Ўзбекистонлик алоҳида дастурчилар томонидан тайёрланган дастурий таъминотлар, балки йиллар давомида анъанавий нашр фаолияти билан шуғулланиб келаётган нашриётларимиз томонидан тақдим этилган электрон китобларни ўқиш имкониятини берувчи дастурий таъминотлар ҳам бор. Электрон китобларни ўқиш, сақлаш ва улашиш имкониятини берувчи дастурларда китобхонлар учун барча керакли қулайликлар яратилган. Аммо, китоб муаллифи сифатида шахсий кузатишларимдан келиб чиққан ҳолда айта оламанки, муаллифлар учун ҳам қулайлик ҳамда хавфсизлик яратиб бера оладиган дастурий таъминотлар бутун дунё бўйича бармоқ билан санарли даражада кам. Ўзбекистон китоб муаллифлари учун эса ҳозирги кунга қадар мустақил равишда китоб нашр этиш ва электрон кўринишда сотувга чиқарилган китоблар хавфсизлигини етарлича таъминлашни кафолатловчи бирорта ҳам платформа ташкил этилмаган. Ваҳоланки, бундай платформанинг ташкил этилиши нафақат муаллифларни ўз китобларини замонавий усулда нашр этиш ҳамда мустақил равишда сотиш орқали кўпроқ фойда кўришга руҳлантиради, балки китоблар нархини табиий тарзда арзонлаштириш, юртимиздаги ҳар бир китобхон учун энг қулай баҳодаги электрон китобларни тақдим этиш ҳамда халқимизнинг барча қатламларини китоб ўқишга ундаш имкониятини беради.
Муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи қонунлар ижроси таъминланганлигига қарамасдан, ҳануз баъзи китобларнинг ноқонуний нусхалари муаллифлик ҳуқуқларини поймол қилган ҳолда сотувга чиқарилаётганига гувоҳ бўламиз. Анъанавий нашриётда бундай ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш қанчалик мушкул эканлигини тушуна олсак, электрон китоблар савдоси платформаси, электрон китобхонлик ривожи асосида бундай муаммоларни бартараф этишимиз мумкин.
Китобхонлар учун электрон китобхонлик соҳасида ҳар томонлама қулай шароит яратиш билан бир қаторда китоб муаллифлари ишончини қозонадиган электрон тизим муҳитини ҳосил қилиш юртимизда электрон китобхонликни ривожлантиришнинг энг муҳим шартларидан ҳисобланади. Зеро, мустақил нашр имкониятига эга муаллиф ўз китоблари орқали кўпроқ фойда кўради, янги ғоялар асосида ижод қилиш учун кўпроқ шароитга эга бўлади. Китоблар нархи ҳам табиий равишда арзонлашади. Бунинг натижасида энг қиммат баҳодаги китоблардан баҳраманд бўлиш эшиклари ҳам барча учун бирдек очилади. Ушбу ютуқларнинг барчасига электрон китобларнинг хавфсизлигини биринчи ўринга қўя оладиган платформани ташкил этиш орқали эришиш мумкин.
Бунда хорижда ўз нуфузига эга, машҳур Amazon Kindle электрон китоблар тизими муваффақиятларидан ўрнак олсак бўлади. Ҳозирги техник имкониятлар билан биз ҳам Ўзбекистонда ҳар бир электрон китобни ноқонуний нусха кўчирилишдан муносиб ҳимоя қила оладиган мустаҳкам тизим яратишимиз мумкин. Замонавий дастурлаш технологиялари платформа орқали ҳарид қилинган ҳар бир электрон китобни дастурдан ажратиб олиб бўлмайдиган даражада кодлаш, ҳар бир китобнинг фақат битта қурилмада очилиши бўйича қатъий чеклов ўрнатиш ва бошқа қатор хавфсизлик чораларини тақдим этиш имкониятига эга. Биз улардан унумли фойдаланган ҳолда юртимизда электрон китобхонликни янги босқичга олиб чиқиш даражасида ривожлантиришимиз керак, холос.

Азамат ХОДЖАКОВ,
муҳандис-дастурчи

Бизни ижтимоий тармоқларда қуйидаги манзилларда кузатиб боришингиз мумкин:

https://www.facebook.com/behzod.fazliddin
https://www.facebook.com/behzodfazliddin.uz/
https://twitter.com/BehzodFazliddin

Телеграмдаги каналимиз: @/Behzod_Fazliddin

O‘zbekistonda elektron kitobxonlik istiqbollari

Zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi bilan kutubxonalar faoliyati, nashriyot ishlari, kitob savdosi va kitobxonlar tanlovi jarayoniga eng yangi texnologik yutuqlar jadal sur’at bilan kirib keldi. Ilgari kutubxonalar faqat qog‘oz ko‘rinishidagi kartotekalarga asoslanib faoliyat yuritgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib kutubxonalarimizdagi asosiy ishlarni maxsus dasturiy ta’minot asosida ishlovchi kompyuterlar yuritmoqda. An’anaviy nashriyot mazmuni hozirgi kunga kelib elektron nashr tushunchasi bilan boyitildi. Bir necha yil ilgari faqat qog‘oz ko‘rinishida chop etilgan kitoblarni xarid qilishga odatlangan kitobxonlar hozir elektron kitoblarni internet orqali harid qilish qulayliklarini yaxshi o‘zlashtirib olishdi. Bu esa, o‘z navbatida, kitobxonlar uchun keng imkoniyatlar eshigini ochdi – hozirda zamonaviy kitobxon uchun o‘zi istagan kitobni elektron ko‘rinishda topish nafaqat osonlashdi, balki kitobni mutoala qilish jarayoni ham mobil qurilmalar, bulut texnologiyasi (Cloud Computing) imkoniyatlari hamda sozlanmalarga boy dasturiy ta’minotlar bilan yanada qulayroq bo‘ldi.электрон китоблар
Elektron kitobxonlikning mamlakatimizdagi istiqbollari naqadar porloq ekanini kitob mutolaa qilishni sevish bilan birga zamonaviy texnologiyalardan yetarlicha xabardor bo‘lgan kitobxonlar yaxshi tushunishadi. Zamonaviy texnologiyalarning hozirgi bosqichdagi mavjud yutuqlaridan foydalangan holda biz O‘zbekistonda elektron kitobxonlik sohasini joriy ko‘rsatkichlarga nisbatan bir necha barobar rivojlantirish imkoniyatiga egamiz. Bu rivojlanish qog‘oz xomashyosini tejash, daraxtlar kesilishiga bo‘lgan talabni kamaytirish orqali tabiatni asrab-avaylash bilan bir qatorda, kitob mualliflari, nashriyotlar, kitob savdosi bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlik subyektlari hamda eng asosiysi – kitobxonlarning eng so‘nggi texnologik qulayliklarga ega bo‘lish talablariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Hozirga qadar kitobxonlarning elektron kitoblardan qulay va samarali foydalanishlari uchun yetarli darajadagi ishlar amalga oshirilgan. Internet tarmog‘ida elektron kitoblarni turli qurilmalarda osonlik bilan o‘qish imkonini beruvchi, sozlanmalarga boy dasturiy ta’minotlar juda ko‘p. Bunday dasturlar qatorida nafaqat O‘zbekistonlik alohida dasturchilar tomonidan tayyorlangan dasturiy ta’minotlar, balki yillar davomida an’anaviy nashr faoliyati bilan shug‘ullanib kelayotgan nashriyotlarimiz tomonidan taqdim etilgan elektron kitoblarni o‘qish imkoniyatini beruvchi dasturiy ta’minotlar ham bor. Elektron kitoblarni o‘qish, saqlash va ulashish imkoniyatini beruvchi dasturlarda kitobxonlar uchun barcha kerakli qulayliklar yaratilgan. Ammo, kitob muallifi sifatida shaxsiy kuzatishlarimdan kelib chiqqan holda ayta olamanki, mualliflar uchun ham qulaylik hamda xavfsizlik yaratib bera oladigan dasturiy ta’minotlar butun dunyo bo‘yicha barmoq bilan sanarli darajada kam. O‘zbekiston kitob mualliflari uchun esa hozirgi kunga qadar mustaqil ravishda kitob nashr etish va elektron ko‘rinishda sotuvga chiqarilgan kitoblar xavfsizligini yetarlicha ta’minlashni kafolatlovchi birorta ham platforma tashkil etilmagan. Vaholanki, bunday platformaning tashkil etilishi nafaqat mualliflarni o‘z kitoblarini zamonaviy usulda nashr etish hamda mustaqil ravishda sotish orqali ko‘proq foyda ko‘rishga ruhlantiradi, balki kitoblar narxini tabiiy tarzda arzonlashtirish, yurtimizdagi har bir kitobxon uchun eng qulay bahodagi elektron kitoblarni taqdim etish hamda xalqimizning barcha qatlamlarini kitob o‘qishga undash imkoniyatini beradi.
Mualliflik huquqlarini himoya qiluvchi qonunlar ijrosi ta’minlanganligiga qaramasdan, hanuz ba’zi kitoblarning noqonuniy nusxalari mualliflik huquqlarini poymol qilgan holda sotuvga chiqarilayotganiga guvoh bo‘lamiz. An’anaviy nashriyotda bunday huquqbuzarliklarning oldini olish qanchalik mushkul ekanligini tushuna olsak, elektron kitoblar savdosi platformasi, elektron kitobxonlik rivoji asosida bunday muammolarni bartaraf etishimiz mumkin.
Kitobxonlar uchun elektron kitobxonlik sohasida har tomonlama qulay sharoit yaratish bilan bir qatorda kitob mualliflari ishonchini qozonadigan elektron tizim muhitini hosil qilish yurtimizda elektron kitobxonlikni rivojlantirishning eng muhim shartlaridan hisoblanadi. Zero, mustaqil nashr imkoniyatiga ega muallif o‘z kitoblari orqali ko‘proq foyda ko‘radi, yangi g‘oyalar asosida ijod qilish uchun ko‘proq sharoitga ega bo‘ladi. Kitoblar narxi ham tabiiy ravishda arzonlashadi. Buning natijasida eng qimmat bahodagi kitoblardan bahramand bo‘lish eshiklari ham barcha uchun birdek ochiladi. Ushbu yutuqlarning barchasiga elektron kitoblarning xavfsizligini birinchi o‘ringa qo‘ya oladigan platformani tashkil etish orqali erishish mumkin.
Bunda xorijda o‘z nufuziga ega, mashhur Amazon Kindle elektron kitoblar tizimi muvaffaqiyatlaridan o‘rnak olsak bo‘ladi. Hozirgi texnik imkoniyatlar bilan biz ham O‘zbekistonda har bir elektron kitobni noqonuniy nusxa ko‘chirilishdan munosib himoya qila oladigan mustahkam tizim yaratishimiz mumkin. Zamonaviy dasturlash texnologiyalari platforma orqali harid qilingan har bir elektron kitobni dasturdan ajratib olib bo‘lmaydigan darajada kodlash, har bir kitobning faqat bitta qurilmada ochilishi bo‘yicha qat’iy cheklov o‘rnatish va boshqa qator xavfsizlik choralarini taqdim etish imkoniyatiga ega. Biz ulardan unumli foydalangan holda yurtimizda elektron kitobxonlikni yangi bosqichga olib chiqish darajasida rivojlantirishimiz kerak, xolos.

Azamat XODJAKOV,
muhandis-dasturchi

Bizni ijtimoiy tarmoqlarda quyidagi manzillarda kuzatib borishingiz mumkin:

https://www.facebook.com/behzod.fazliddin
https://www.facebook.com/behzodfazliddin.uz/
https://twitter.com/BehzodFazliddin
Telegramdagi kanalimiz: @/Behzod_Fazliddin

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *